32.Кәсіпорынның инвестициялық іс-әрекеті.

Инвестициялық іс-әрекет жеке және занды тұлғалардың  коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталына қатысуы жөніндегі немесе кәсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылатынтіркелген активтерді түзу немесе үлғайту жөніндегі, сондай-ақ концессионердін (құқық мирасқорынын) концессия шарты (пайдалы қазбалар өндіру, әртүрлі құрылыстар салу құқымен өнеркәсіп орындарын немесе жер телімдерін беру шарты) шеңберінде жасаған және алған тіркелген активтері жөніндегі қызметі. 

Қаражаттарды инвестициялау бұл кәсіпорында өндірістікқаржылық сала ретінде өз алдына жеке болып бөлінетін мазмұны мен серпіні бойынша күрделі үдеріс және ол инвестициялық іс-әрекет деп аталынады. 

Инвестициялық іс-әрекет өндірістік кәсіпорынның дамуын, ол үшін қажетгі материалдық-техникалық дайындықы қамтамасыз ететін стратегиялық міндеттерді шешуге бағытталған. Ол операциялық іс-әрекетпен, яғни өндірістің үдерісімен және шығарылған өнімді өткізумен тығыз байланысты болады. Сонымен бірге операциялық іс-әрекетті жүргізгенде инвестициялық іс-әрекетті іске асыру үшін алдын ала қаржылық жағдай жасалынады. 

«Инвестициялық іс-әрекет» деген ұғым екі түрлі баяндалады. Біріншісіне сәйкес, бұл жаңа нысандарды құру немесе негізгі қорларды ұдайы дамыту үшін қажетті жұмыстар технологиясының жиынтығы деп баяндалады. Мұндай жұмыстардың іріктелген тізімі келесіден тұрады: 

-кәсіпорынның мақсатты инвестициялық стратегиясын қалыптастыру, осы стратегияны іске асыру үшін әдістемені әзірлеу; 

-инвестиция алдындағы, сонымен кәсіпорынның инвестициялық мүмкіндіктерін анықтау үшін зерттеулер жүргізу; 

-инвестициялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздеулерін және жобалау-сметалық құжаттарын әзірлеу: 

-нысан үшін кажетті құрал-жабдықтарды жасау, сатып алу бойынша көп түрлі келісімшарт құжатгарын дайындау, құрылыс-құрастыру жұмыстарын орындау мақсатында ұйымдарды қатыстыру, болашақ кәсіпорын үшін кадрларды дайындау және т.б. 

-құрылыс-құрастыру жұмыстарын жүргізу;

-жаңа өндірісті жіберу және меңгеру, жаңа өндірісті меңгерудің техниканық-экономикалық көрсеткіштерін тексеру. 

Инвестициялық менеджментте «инвестициялық іс-әрекет» деген ұғымды біршама басқаша түсіндіреді. Оның мазмұны келесі екі қырынан көрінеді: 

1) қаражаттарды инвестициялау басымды бағыттарын техникалық-экономикалық негіздеу; 

2) қаржы ресурстарының және оларды мүмкін болатын жүмыллыру көздерін негіздеу. 

Инвестициялық іс-әрекетті сипаттағанда инвестициялық үдерістің «субъект» және «нысан» деген түсініктері қолданылады. 

Инвестициялық іс-әрекеттің субъектісі ретінде жеке тұлғалар (азаматтар), занды тұлғалар (кәсіпорындар, қорлар, мемлекет) болады. Инвестициялық іс-әрекеттің нысаны жобаның көлемі бойынша, жобаның бағыты (коммерциялық, әлеуметтік жаңа жүмыс орнын құру, қоршаған ортаны қорғау және т.б.) бойынша, мемлекеттің ұқатысу деңгейі (мемлекеттік күрделі салымдар, акция пакеті, салық жеңілдіктері, мемелекеттік кепілдемелер және т.б.) бойынша, жұмсалған қаражаттардың тиімді пайдалану бойынша ерекшеленеді. 

Инвестициялық іс-әрекегтің негізгі мақсаты қосымша пайда табу болып табылады. Қажетті ақшалай немесе материалдық қаражаттарды жинағаннан кейін капиталдың инвестициясы кәсіпорынның іс-әрекетін әрі қарай дамытуға мүмкіндік береді. Көбінесе инвестициялық іс-әрекет алдына жаңа кәсіпорынды ашу мақсатын қояды.

Кәсіпорын инвестициялық іс-әрекетінің өзіне тән негізгі ерекшеліктері болады. 

1. Кәсіпорынның инвестициялық іс-әрекеті өндірістік (операциялық) іс-әрекеттің өсуін қамтамасыз етудің негізгі түрі болып табылады, сонымен қатар оның мақсаты мен міндеттеріне байланысты болады. Инвестициялық іс-әрекет оның екі бағыты бойынша операциялық пайданың өсуін қамтамасыз етеді: 

а) өнідірістік-өткізу іс-әрекетінің (жана филиалдарды құру, жаңа өндірістерді ұйымдастыру және т.б.) көлемін ұлғайту арқылы операциялық табысты өсіру; 

б) операциялық шығындардың үлесін азайту (табиғи тозған қүрал-жабдықтарды дер кезінде ауыстыру, негізгі капиталдың сапалы тозғанын жаңарту және басқалар). 

2. Өндірістік іс-әрекетке қарағанда кәсіпорының салалық ерекшеліктерінен инвестициялық іс-әрекеттің түрлері мен әдістері аз денгейде тәуелді болады. 

3. Кәсіпорынның инвестициялық іс-әрекетінің көлемі кейбір кезеңдер бойынша әркелкілігімен сипатталады. 

4. Инвестициялық іс-әрекеті үдерісінде кәсіпорын пайдасы айдың соңында кешігіп калыптасады. 

5. Инвестициялық іс-әрекет кәсіпорынның ақшалай ағымын жеке түрін қалыптастырады, олар өзінің бағыты бойынша әртүрлі кезендерде әртүрлі болып келеді. 

6. Кәсіпорынның іс-әрекетіне тәуекелдің ерекше түрлері тән болып келеді. 

33. ИНВЕСТИЦИЯЛАРДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУ КӨЗДЕРІ.

Инвестиция көздері туралы көшірілген мәліметтерді салыстыра келе, инвестициялық жобаларды қаржыландыру мемлекеттік бағдарламаларымен толығымен қолдау таппаса және банктік несиелерінін қымбаттылығына байланысты меншікті инвестицияны қаржыландыру көздері ретінде бөлінбеген табыс, амортизациялық аударымдар мен акционерлік капитал айрықша мәнге ие болып отыр деген қорытынды жасауға болады. 

Дегенмен, жеке меншікті қаражат есебінен қаржыландыру қаржылық тұрақтылықты талап етеді, өйтпеген жағдайда кәсіпорынның ағымдық төлемдерді жүргізу қабілетінен айырылып калу қаупі бар. Екінші жағынан, қайта жаңғырту немесе қайта жарақтандыруға қаржы тартқан жағдайда, шығындардың орнын толтыруға кәсіпорынның өз күші жетпеуі мүмкін. Сондықтан да, ірі өндірістік-техникалық даму бағдарламаларын қаржыландыру үшін жоғарыда аталған инвестиция көздерінің бірде-бірі «таза» күйінде және өзгелерінен жеке-дара пайдаланылмайды. Әрқашан да ең дұрыс жол кәсіпорын үшін инвестицияның онтайлы нұсқаларьін үйлестіре отырып пайдалану болып табылады. 

Қазіргі қазақстандық нарықта инвестициялық несиелеуге баса көніл аударған дұрыс деуге болады, себебі, өзге инвестициялық ресурстар тарту түрлеpi аса қымбатқа түсіп, әлі кеңінен қолданысқа ие болмай отыр. Дәл осы инвестициялық несие (әртүрлі нұсқаларында) бүгінгі таңда кәсіпорындарға толыққанды қайта жанғыртуды іске асыруға немесе белсенді техникалық саясат жүргізуге мүмкіндік береді. Сол себепті мұндай несиелеуді көптеген өндірушілер үшін қолайлы жағдайда жүргізу мүмкіндігі (не мүмкін болмауы) отандық кәсіпорындардың таяу келешекте өндірісті қайта жаңғырту қабілетін белгілейді. Әрбір қаржыландыру көзі капиталды пайдалану шығындарымен сипатталады. Меншікті капиталды пайдалану шығындары (бөлінбеген табыс, амортизацня) қаржыны кәсіпорын өзінен тыс баламалы түрде жұмсағанда алынуы мүмкін пайдамен салыстыру арқылы анықталады. Дамыған нарықта капиталды салыстыру көлемі инвестордың өзінін немесе өзге акционерлік қоғамның құнды қағаздарын сатып алудағы пайда мөлшері бойынша анықталады. Қауіп-қатердің ықпалын жою үшін баламалы шығындар кейде мемлекетік құнды қағаздардың табыс мөлшерімен сипатталады. 

Акционерлік капиталды пайдалану шығындары оның үлесіне тиетін кәсіпорын пайдасының бөлігіне байланысты. Бұл жағдайда күтілетін пайда мөлшері ғана емес, оны кәсіпорын ішінде үлестіру саясаты да, яғни дивидендтік саясаттын да манызы зор. Демек, акционерлік капиталды пайдалану шығындары ұғымы онтайлы дивидендтік саясатты ұстану мәселесіне әкеп тірейді. Ол мәселе, жалпы жағдайларда келесі түрде шешіледі. Жобалардын күтіліп отырған пайда мөлшері акционерлік капиталды пайдалану шығындарынан жоғары болып отырған жағдайда ғана кәсіпорынның пайдасы күрделі салымды жобаларын каржыландыруға жұмсалады. Егер бұл шығындар күтілген табыс мөлшерінен асып түссе және таяу келешекте жана тиімділігі жоғары жобалар пайда болуы болжамдапмайтын болса, пайданы тек дивидендтерді төлеуге жұмсау керек. Егер акционерлік капиталды қолданудан келетін пайда қосымша капиталды игеру шығыннан жоғары болған жағдайда оны арттыру керек, яғни бұл бұрынғы акционерлердің табыс мөлшері нашарламаған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, эмиссияға байланысты акциялар бағамының өзгеру мүмкіндігін, салық жүйесінің ықпалын және басқа да факторларды ескеру қажет. 

Қарыз капиталын пайдалану шығындарын есептеп шығару аса қиындық туғызбайды. Несие алу шарттары негізінен мәлім. Кәсіпорынға құйылатын қаржыны теңестіретін пайыз мөлшері және міндеттік төлемдер көлемі (яғни, ішкі мөлшерлері, инвестициялық жобаларды бағалау үшін IIR әдісі бойынша анықталған) қарыз капиталын пайдалану шығындарының шамасын белгілеуші болып табылады. 

Кәсіпорын капиталында қарыз қаржысы қаншалықты көп болса, соншалықты бір акцияға түсетін пайда жоғарылай түседі. Қарызды қаржыландыру квотасын жоғарылату меншікті капитал табыстылығының өсуіне және кәсіпорын мүлкінің нарықтық құны артуына алып келеді. Бірақ, екінші жағынан, сырттан қаржыландыру үлесі артуы осы кәсіпорынды басқарумен байланысты қауіп-қатердің артуына себеп болады, демек меншікті капиталды пайдалану төлемақысын жотарылатуды талап етеді. Қарызды қаржыландыру көздерін арттыру белгілі бір шекке жеткенге дейін кәсіпорын капиталын пайдалану шығындарының орташа пайызына (орта өлшемді шама регінде белгіленген) оң ықпал етеді, ал ол шегарадан өткен соң шығындар айтарлықтай қарқынмен өсе береді. Бұлардан шығатын қорытынды меншікті және қарыздық капитал арасында қаржыландырудың ең аз орташа шығынына сәйкес келетін оңтайлы қатынас бар. Бұл оңтайлы құрылым сапалық ерекшеліктерге, кәсіпорын ішіндегі ерекше жағдайлар мен капитал нарығындағы жағдайларға тәуелді. Ең жалпылама кеңес қарыз капиталы кәсіпорынның меншікті қаржысынан асып түспеуі тиіс. Оңтайлы құрылымға қол жеткізілгенде, оның құрылымын бұзбай, қарыз капиталының қосымша көздерін пайдалану үшін сол мөлшерде меншікті капиталды да арттырып отыру қажет. 

Қысқа мерзімді қарыздық капиталға келетін болсақ, негізінен мұндай қаржыландыру нұсқаларын пайдалануда кәсіпорын күрделі қаржы жұмсаудан түскен табыс есебінен осы қарыздарды өтеуге мүмкіндік туғанда ғана қолдануға тырысады. Бұл қаржыландыру негізінен меншікті қорлар мен ұзақ мерзімді қарыз капиталы есебінен жүзеге асырылуы тиіс дегенді білдіреді. Кері жағдайда, несиелер бойынша төлемді кәсіпорын күрделі сапымынан алынуға тиісті табысқа дейін төлеуге тиісті болады. Бірақ меншікті капиталдың аздығы мен ұзақ мерзімді инвестициялар нарығының дамымауына байланысты, нарықтық қатынастарға көшу жағдайында отандық кәсіпорындар бұл қағиданы әрдайым жүзеге асыра алмауы мүмкін. Сол себепті, тиімді болмаса да инвестициялық мақсаттарда қысқа мерзімді қаржыландыру көздері де пайдаланылуда.