29. Еңбекке ақы төлеудің экономикалық мәні мен қағидалары.

2007 жылы 15 мамырда шыққан Қазақстан Республикасының еңбек кодексінде кызметкердің біліктілігіне, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, санына, сапасына және жағдайына байланысты еңбек үшін төленетін сыйақы, сондай-ак өтемақы және ынталандыру сипатындағы төлемдер деп сипатталады.  Енбекақынын экономикалық мәні орындайтын функциялары және қағидалары:

қағидалары	функциялары
Еңбекақы нысаны мен жүйесінін ойга қонымдылығы және ашықтығы	Қайта жаңдандырушы
Өндіріс тиімділігі өскен сайын накты еңбекақының жоғарылау	реттеуші
Тең еңбек үшін тең төлем	ынталандырушы
Мемлекеттік реттеу	Өлшеуші-үлестіруші
Жұмыс күші нарығының әсерін есептеу	Ресурстық орналастыру
саралау	Халықтың төлемге қабілетті сұранысын калыптастыру

Еңбекке ақы төлеу жүйесі мен нысанының ашық және ойға қонымдылық қағидалары, оның мәні жөніңде кеңінен хабардар болуды қамтамасыз етеді. Қызметкерлер еңбекақы және сыйлықақы алу шарттарын айқын үғынуы тиіс. Сонда ғана олар өндіріс тиімділігін арттыруға мүдделі болады. 

Өндіріс тиімділігі өскен сайын накты еңбекақының жоғарылау қағидасы қажеттіліктердің түрақты есіп отыратынын дәлелдейтін экономика заңына байланысты. Осы заң бойынша, өз еңбегі үшін материалдық игіліктерді көптеп алу мүмкіндігі кеңейген жағдайда ғана толық қанағаттану орын алады. Мұндай ұштасу болмаған жағдайда, еңбексіз табылған ақшаны төлеуге, инфляцияға, нақты еңбекақы көлемінің төмендеуіне альт келеді. Нәтижесінде өсіп отырған қажеттілікті қанағаттандыру мүмкіндігі жоғалады, еңбекақы жоғарыламайды. 

Тең еңбек үшін тең табыс туралы қағидасы кәсіпорын ішінде бірдей еңбекті тепе-тең бағалау арқылы әділдікті сактауға болатынын білдіреді. 

Мемлекеттік реттеу қағидасы бойынша еңбекақы саясатының басты бағыттары мен әлеуметтік нормативтері мемлекеттік денгейде жасалынуы тиіс. 

Еңбек жағдайының айырмашылықтары әртүрлі дене энергиясының шығынын талап етеді, демек тиісінше жүмыс күшінің үдайы толықтырьшуына кететін жүмсалымдарға ыкпал етеді. 

Еңбекақының аумақтық саралануы негізінде жұмыс күшінің бата деңгейіне ықпал ететін экономикалық, табиғи-климаттық, әлеуметтік, экологиялық сияқты факторлар жатады. Қазақстанның аумақтык көлемін, оның әрқилы табиғи-географиялык және климаттық жағдайларын ескере отырып, жұмыс күшін ұдайы толықтырылуына әртүрлі дәрежеде шығын қажет етеді, демек саралаудың шынайы өлшемі болып табылады. 

Осылайша, еңбектің күрделілігі, жағдайлары мен аумақтық қолдану арасышдағы айырмашьшықтар еңбекақыны саралаудың шынайы белгілерін бейнелейді. 

Әлеуметтік шектеулер (жынысы, нәсілі, жасы бойынша) біздің елімізде маңызды мәселелердің қатарына жатпайды.

Ұдайы толықтыру функциясы тіршілік қажеттіліктері қанағаттандыру және жұмыс күшін ұдайы толықтыру қаражаты болып есептеледі, сондыктан еңбекке ақы төлеудің абсолютті деңгейін белгілейді. Қазіргі кезде физиологиялық ең аз мөлшерге сәйкес есептелген еңбекақының ең төмен деңгейін бекіту жүзеге асырылуда, мүның өзі экономиканың дағдарыстык күйін көрсетеді. Қалыпты жағдайда, аталмыш деңгей тұтыну себетіне кіретін тауарлар мен қызметтер бағасына сәйкес келуі тиіс. Оның ішіне тек физиологиялық қажеттерге ғана емес, сонымен бірге қызметкердіңшығармашылық әлеуетін дамыту мен біліктілігін жоғарылатуын қамтамасыз ететін құны да кіруі қажет. Осыған байланысты, жұмыс күші деген ұғымныңтеориялық қана емес, тәжірибелік мәні де арта түсуде. Тәжірибе бұл құнның әртүрлі аймақтарда әртүрлі болуына байланысты, әр аймақты жеке түрде қарау қажеттігін көрсетеді. Жеке алғанда, қолайсыз табиғи-климаттық жағдайы бар облыстар үшін еңбекке ақы төлеу деңгейін арттыратын аймактық коэффициенттер енгізудің керектігі туындайды. 

Еңбекке ақы төлеудің реттеушілік функциясы ең төмен еңбекақы мөлшерін мемлекеттік реттеу арқылы, Біртекті тарифтік кесте құру арақатынасына, персоналдың қалыптасуына, жұмыскерлер саны мен олардың жұмыспен қамтылу деңгейінің өсуіне әсер ету арқылы байқалады. Ол жұмыскер мен жұмыс берушінің мүдделерін қорғауда тепе-теңдік рөлін атқара отырып, жандандыру және ынталандыру қызметінің арасында тиісті орын алады. Реттеу салааралық және бас тарифтік келісімдерде, сондай-ақ мекеменің ұжымдық келісім-шарттарында жүзеге асырылады. Мұндай ереже еңбекке ақы төлеу деңгейін кәсібисалалық, мамандық және әлеуметтік-демографиялық белгілері бойынша өзгертуге қолданатын ортақ амалдарға байланысты болады. Еңбекке ақы төлеуді реттеудің басты міндетіне еңбекке ақы төлеуде экономика, өндіруші және өндеу салаларында, өндірістік әрі өндірістік емес салалар арасында экологиялық және әлеуметтік өлшемдерге сәйкес арақатынасын анықтау, сондай-ақ сала ішінде реттеу кіреді. Реттеушілік функцияның ролі, оны жұмыскерлсрді жұмыспен қамтуға ықпал ету тұрғысынан және олардың еңбек әлеуетін пайдалану жағынан алғанда, ұжымдық және жеке еңбеккелісім-шарттарына сәйкес өндірістік тапсырманы орындау үшін персоналдың онтайлы құрамын анықтау кезінде кәсіпорынның күнделікті шешетін мәселелерінен көрініс табады. 

Ынталандырушы функциясы өндірісте жоғары нәтижеге ұмтылуын материалдық тұрғыдан ынталандыру арқылы жүзеге асырады, оның мақсагы еңбекақының деңгейін еңбектің көлеміне. сапасы мен нәтижесіне сай белгілеу. Бұл әдіс еңбекке теңгермешілік ақы төлеу әдісіне қарама-қарсы қойылады, теңгермешілік әдіс жұмыскердің еңбек және шығармашылық әлеуетін толығымен пайдалануына кедергі жасайды. 

Сондай-ақ бүл функция еңбекақының еңбек тиімділігі мен өнімділігін арттыруға себепші болуға тиісті. Сонымен қатар, ол әділ больш көрінуі керек. Демек, кәсіпорындағы еңбек тиімділігі мен ұжымда калыптасқан әлеуметтік-психологиялық жағдай бойынша еңбекке ақы төлеудің әсерлі жүйесі туралы тұжырым жасауға болады. 

Өлшеуші-үлестіру функциясы өндірістік үдерістің әрбір қатысушы мүшесінің еңбекке ақы төлеуге арналған қаражаттағы жеке үлесін анықтау жолымен өнім шығаруға затталған еңбек өлшемін көрсетуге арналған. 

Ресурстық-орналастыру функциясы еңбек ресурстарын аймақтар, салалар мен кәсіпорындар (мекемелер) бойынша оңтайлы орналастыруды білдіреді. Бұл функцияның мәні айтарлықтай өсіп келеді. Еңбек ресурстарын орналастыру саласына мемлекет аз кірісіп отырған жағдайда, ал тиімді жұмыс күші нарығын қалыптастыру енді ғана басталып жатқан уақытта қызметкердің өзінің өмір сүру деңгейін жоғарылатуға талпынуы сол қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік беретін жұмыс орнын іздеп, орын ауыстырып отыруға мәжбүрлейді. 

Халықтың төлем қабілетті сұранысын қалыптастыру функциясы сатып алушыларды ақшалай қаржылармен қамтамасыз етілген төлем қабілетті сұранысты тұтыну тауарларын өндірумен ұштастыру болып табылады. Төлем қабілетті сұраныс қажеттілік пен табыстың әсерінен құралатындықтан, еңбекақы арқылы нарықта тауар ұсынысы мен сұранысы арасындағы арақатынасы белгіленеді.