20. Кәсіпорынның энергетикалық ресурстарын пайдалану.

Тиімді пайдаланудың негізгі бағыттарына мыналар жатады: 

– отын және отын-энергетикалық теңдестіктің құрылымын жақсарту; 

– өнеркәсіп кәсіпорындарында шикізатты пайдалануға мұқият және сапалы дайындалу;

– шығынын азайтып, сапасын төмендетпей шикізат пен отынды тасымалдауды дұрыс ұйымдастыру; 

– шикізатты кешенді пайдалану; 

– өндіріске химия саласын ендіру; 

– өндіріс қалдықтарын дұрыс пайдалану;

– шикізатты қайта пайдалану және т.б. 

Шикізатты алғашқы өңдеу және байыту. Өндірісте пайдаланылатын минералдық және органикалық шикізаттар, көбінесе, белгілі бір дайындықты қажет етеді. Осыған орай кез келген өндіріс саласында пайдаланылатын шикізаттарға ерекшеліктеріне қарай әр түрлі алғашқы өңдеу жұмыстары жүргізіледі. 

Шикізатты алғашқы өңдеу түрлерінің негізі болып келесілер саналады: 

– шикізатты байыту (қара және түсті металлургияның рудасы, кокс

алу өндірісіндегі көмір); 

– шикізатты алдын ала тазалау және стандарттау (тоқыма өнеркәсібінде: мақта, тері);

– бұзылмайтын етіп өңдеу (тамақ өнеркәсібінде: ет, балық, көкөніс); 

– кептіру, ұзақ сақтау (ағаш өңдеу өнеркәсібінде: ағаш). 

Байыту. Бұл техникалық жағынан және экономикалық маңыздылығына байланысты шикізаттың құрамында болатын өнімді жеке-дара алу үшін оны алғашқы өңдеу түрі. Байыту келесі мүмкіншілікті қамтамасыз етеді: 

– табиғи қазбада болатын пайдалы құрамдастың мөлшерін арттыру; 

– зиянды қоспаны алып тастау; 

– минералды бір-бірінен ажырату. 

Шикізатты байыту арқылы екі зат алынады, оның біреуі – концентрат, ал екіншісі – қалдық (хвосты) деп аталады. Қазіргі кезде түсті және сирек металдардың 95%-ы, темір рудасының көпшілігі, фосфориттердің барлығы байытуға жіберіледі. 

Байытудың экономикалық маңыздылығы келесіден тұрады: 

– өнеркәсіптің шикізат базасы кеңейеді; 

– дайын өнім алу үшін кейінгі өңдеу арзанға түседі; 

– дайын өнімнің сапасын жоғарылату қамтамасыз етіледі; 

– шикізатты алынған жерінен өңдеу орнына жеткізу шығындары азаяды; 

– көлік құралдарының қажеттілігі азаяды және оларды пайдалану тиімділігі артады. 

Әрбір кәсіпорын өзінің ерекшелігіне байланысты өнімнің материалдық сыйымдылығын азайтуы тиіс. Бұл мәселені тезірек шешу үшін мемлекет өз тарапынан ұтымды саясат жүргізуі қажет.

21. Кәсіпорын персоналы: түсінігі және сипаттамасы.

Кәсіпорын персоналы және оның сипаттамалары.

Кәсіпорын персоналы - материалдық игіліктер, қызмет көрсетулер және баска да кажеттіліктерді камтамасыз ету үдерісінде әртурлі функция атқаратын жеке тұлғалардың жиынтығы. Жеке тұлғалар заңды тұлға болып табылатын кәсіпорынмен жалданып жұмыс жасау келісімі аркылы реттелетін қатынаста болады. Тек жалдамалы жұмыскерлер ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынның накты жұмыстарына араласатын, өзінің табыс бөлігінен қоса еңбекақы алатын жеке тұлғалар кәсіпорын иелері мен үлесшілері де мұндай катынастарда болады.

Кәсіпорын персоналының құрылымы сипаттамасы. Барлық кәсіпорындарда персоналды негізгі және көмекші, басшылар, мамандар мен қызметшілер деп бөлу қарастырылған. Одан кейінгі жіктеу персоналдың жасы, білім деңгейі, еңбек тәжірибесі және басқа да белгілері бойынша жүргізілуі мүмкін. Еңбектік әлеует еңбекке қабілетті әртүрлі топтағы адамдар санының, сапасы мен өлшемінің интегралдық сипаттамалары. Оның сандық сипаттамасы накты бір күндегі немесе белгілі кезеңдегі персоналдың нақты саны. Еңбек етуші персоналдың сапалық сипаттамалары персоналдың кәсібі мен мамандығы бойынша жасалса, еңбектік әлеуетті бағалау кәсібі мен біліктілігі бойынша жүргізіледі.

Кәсіп белгілі бір жұмысты атқаруға кажет жұмыскердің теориялық білімі, қабілеті мен біліктілігінің жиынтығы болып саналады. Мамандық арнайы дайындық нәтижесінде алынған белгілі бір кәсіпке кажет білімдердің жиынтығы. Біліктілік әртүрлі деңгейдегі жұмыстарды орындауға кажет жұмыскер білімінің денгейі. Жалпы білім мен жалпы техникалық даярлық мамандыктың міндетті құрамдасы болып табылады.

Кадрлық әлеует еңбектік әлеует, яғни негізгі маман жұмыскерлердің негізгі құрамының белгілі бір материалдық және рухани игілік жасау мүмкіндігі. Басшылар - бұл негізгі міндетіне күнделікті қадағалау мен шешім қабылдау үшін арналған мамандар. Басшылар басқару деңгейіне байланысты әртурлі кызмет аткарады. Жоғарғы, орта және төменгі буын басшыларын бөліп көрсетеді. Жоғарғы буын басшыларының қызметіне әкімшілік кызметтер, кәсіпорынның стратегияларын жасау, стратегиялық жоспарлау және т.б. кіреді. Орта буын басшылары кәсіпорынның атқарымдық бөлімшелерін басқарса, ал төменгі буын басшылары нақты бөлімшелердің қызметін басқарады.

Персоналдың саны мен құрылымы кәсіпорынның ерекшелігіне, оның салалық өзгешелігіне байланысты болады. Персонал құрылымы абсолютті өлшемдер және пайыздармен сипатталады.