19. Шикізат пен отын-энергетикалық ресурстар түсінігі және жіктелуі.

Шикізат, материалдар, отын, энергия - бұлар еңбек затына жатады, яғни олар еңбек құралы мен адам еңбегінің әсеріне тап болып, нәтижесінде адамның өндірістік және жеке қажеттілігін өтеу үшін өздерінің түрлері мен қасиеттерін өзгертеді. Бұл ресурстар өнеркәсіптің материалдық-техникалық базасының заттық элементі болып табылады. Олар айналым қорының құрамына кіріп, толығымен өзінің құнын дайын өнімге өткізеді.

Еңбек заты ретінде пайдаланылатын барлық материалдық ресурстар шартты түрде шикізат және отын-энергетикалық болып екіге бөлінеді.

Шикізат ресурстары әртүрлі өндіріс өнімдерін шығару үшін пайдаланылған еңбек заттарының жиынтығы түрінде болып келеді.

Өнделмеген шикізат деп жерден қазып алынған немесе өнделген және соның нәтижесінде белгілі бір өзгерістерге ұшыраған еңбек затын айтамыз.

Шикізатқа кен өндіруші өндіріс (руда, мұнай, көмір және тб.) пен ауыл шаруашылығының (астық, картон, қызылша) өнімдері, ал материалдарға өндеуші өндірістің өнімі жатады.

Материалдарды негізгі және көмекші деп екіге бөледі.

Негізгі материалдар дайын өнімнің құрамына табиғи түрде кіріп, оның материалдық негізін құрайды.

Көмекші материалдар дайын өнімнің құрамына кірмейді, бірақ та оның түзілуіне әсер етеді.

Отын мен энергия өзінің экономикалық ерекшілігіне байланысты көмекші материалдарға да, ресурстардың жеке тобына да жаткызылады.

Отын-энергетикалық ресурстар ықтималды және нақты деп екі топқа бөлінеді.

Ықтималды отын-энергетикалық ресурстарға елдің белгілі бір экономикалық аймағындағы отын мен энергияның барлық түрімен байланысты қорлар жатады.

Кең мағынада нақты отын-энергетикалық ресурстар деп ел экономикасында пайдаланылып жаткан энергияның барлық түрінің жиынтығын айтамыз.

Жекелеп айтканда пайдаланылатын отын-энергетикалық ресурстарды төмендегідей түрде көрсетуге болады.

1. Табиғи отын-энергетикалық ресурстар (табиғи отындар) - көмір, мұнай, табиғи және пайдалы газ; судың, желдің табиғи механикалық энергиясы, атом энергиясы; табиғи отын көздеріне күннің, жер асты буының күші жатады.

2. Отын ресурстары өндеу кезінде пайда болған өнімдер (кокс брикеттер, мұнай өнімдері, жасанды газдар, байытылған көмір және т.б.)

3. Негізгі технологиялық үдерісте алынатын көмекші (қайталама) энергетикалық ресурстар (отын қалдықтары, пайдаланылған газ, өндірістегі өнімдердің жылуы жане т.б,).

Экономикалық тұрғыдан қарағанда ұлттық зкономикада пайдаланылатын шикізаттың барлық түрі екі үлкен топка бөлінеді:

І. Өндірістік шикізат - бұл өндірістен алынады және көбінесе саланың ауыр өнеркәсібінде пайдаланылады.

ІІ. Ауыл шаруашылығының шикізаты - бұл ауыл шаруашылығы саласында өндіріліп, негізінен жеңіл және тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады.

Өндірістік шикізат өз алдына екі кіші топка бөлінеді:

- минерал тектес шикізат, яғни жер қойнауынан алынған шикізаттар;

- жасанды шикізат, яғни жасанды жолмен алынатын шикізаттар мен материалдар.

Әсіресе минерал тектес табиғи шикізаттар түрі кен тараған. Ол өнеркәсіптің минералдық-шикізаттық базасын құрап, қара және түсті металлургия, отын, электр энергиясы сияқты негізгі өнеркәсіп салаларынын дамуына үлкен әсерін тигізеді.

Өнеркәсіпте өндірілген өнім мен шикізаттың сапасы өндірістің экономикасын арттыруда манызды рөл атқарады. Олар төменде көрсетілгендей сараланады:

- өндіріс үдерісінде атқаратын рөлі бойынша: негізгі, көмекші‚ қосымша;

- экономикалык нысаны бойынша: еңбек заты, дайын өнім;

- алу әдісі бойынша: өндірістік, ауыл шаруашылыктық;

- шыккан тегі бойынша: мал, өсімдік, кен қазбасы;

- өндіріс уакыты бойынша: маусымдык, маусымдык емес;

- өндеу әдісі бойынша: алғашкы және қайталама (калдыктар, көмекші өнімдер).

Пайдалану дәрежесіне байланысты шикізат ресурстары негізгі және көмекші болып бөлінеді.

Негізгі шикізатқа жаңа дайындалған өнімнін материалдық негізін қалайтын еңбек заттары жатады. Дайын өнімді дайындауға мүмкіндік жасайтын бұйымдар көмекші шикізаткажатады. Шикізат кей уақытта негізгі материал болып табылып, ал одан баска уақытта көмекші материалдың қызметін аткаруы мүмкін. Сондықтан көрсетілген саралану белгілі бір дәрежеде шартты сипаттама болып саналып, саланың ерекшелігіне, есеп-қисабына, жоспарлау және экономикалық талдауына байланысты болады. Сол себепті отын мен энергияның маңыздылығын ескере отырып, көп салада оны көмекші материалдардың құрамынан бөліп алып, жеке-дара қарастырады.