7 Кесте (жалғасы)

Қорытпа маркасы	ГОСТ 17711 -93, % бойынша химиялық құрамы
	Қоспалар
	кремний	қалайы	сурьма	марганец	темір	алюминий	қорғасын	фосфор	никель	барлығы
ЛЦ40С ЛЦ40Сд ЛЦ40Мц1,5 ЛЦ40Мц3Ж ЛЦ40Мц3А ЛЦ38Мц2С2 ЛЦ37Мц2С2К ЛЦ30А3 ЛЦ25С2 ЛЦ23А6Ж3М2 ЛЦ16К4 ЛЦ14К3С3	0,3 0,2 0,1 0,2 0,2 0,4 0,01 0,03 0,5 0,3 - -	0,5 0,3 0,5 0,5 0,5 0,5 - 0,7 - 0,7 0,3 0,3	0,05 0,05 0,1 0,1 0,05 0,1 - 0,1 0,2 0,1 0,1 0,1	0,5 0,2 - - - - - 0,5 0,5 - 0,8 1,0	0,8 0,5 1,5 - 1,0 0,8 - 0,8 0,7 - 0,6 0,6	0,5 0,2 - 0,6 - 0,8 - - 0,3 - 0,4 0,3	- - 0,7 0,5 0,2 - 0,5 0,7 - 0,7 0,5 -	- - 0,3 0,5 0,3 0,5 - 0,05 - - 0,1 -	1 1 1 0,5 1 1 - 0,3 1 1 0,2 0,2	2 1,5 2 1,7 1,5 2,2 - 2,6 1,5 1,8 2,5 2,3

11-тақырып.Металдарды қысыммен өңдеудің технологиясы

Металдарды қысым арқылы өңдеудің маңызы зор. Еліміздің барлық металлургиялық заводтарында өндірілген болаттар қысым арқылы өңдеуден өтеді деуге болады.

Соңғы кезде темірді шыңдау, прокттау, штамптау, соғып штамптау, престеу т,б, процестер бойынша бұйымдар жасайтын цехтарға Отанымыз бен шатал ғылымы мен техникасының соңғы жаңалықтары ендірілген. Бұл жаңалықтар мыналар:

прокаттау арқылы формасы қарапайым бұйымдар жасау;

иілген формалы бұйымдар жасау;

периодты прокат өндіру;

бірқатар детальдарды дәл штамптау арқылы жасау.

Мысалы, тістері мен тесігін шлифтеуден басқасы штамптау арқылы жасалатын тісті дөңгелекшелерді жасау:

қыздырып, тісті дөңгелекшелердің тісін жасау:

темірді токпен қыздыру арқылы штамптау;

шыңдалған темірдің қағын сумен тазарту;

өндіріс процестерін комплексті механизациялау және автоматтандыру.

Металдарды қысым арқылы өңдеудің мынадай негізгі түрлері бар: прокаттау, созу (волочение), престеу, еркін соғу (свободная ковка), суық және ыстық күйде штамптау.

Қысым арқылы өңдеуде металдың беріктік, пластикалық қасиеттерін пайдаланады. Беріктік дегеніміз метелдің бүлінбестен, түсірілген күшке қарсы әсер ете білуі, ал пластикалық қасиеті дегеніміз түсірілген күштің әсерінен металдың суық немесе ыстық күйінде формасын өзгертіп, күштің әсері жойылғаннан кейін өзгерген формасын сақтап қалуы. Температура жоғарылаған сайын металдардың беріктік қасиеті төмендеп, пластикалық қасиеті артады.

Металдың жоғары темпераурадағы пластикалық қасиетін оның соғылғыштығы деп атайды. Кейбір металдардың пластикалық қасиеттері төмен температурада қанағаттанарлық болғандықтан, ондай металдарды суық күйінде өңдейді.

Металдарды қысым арқылы өңдеу, олардың пластикалық қасиеттерін температураға байлагнысты өзгеруіне қарай, ыстық күйінде және суық күйінде өңдеу болып екіге бөлінеді. Суық күйде өңделеген металдың беткі қабаты нығайып (упрочнение), беріктік, қаттылық, аққыштық шектері артып, тұтқырлығы, салыстырмалы ұзаруы және көлденең қимасының жіңішкеруі кемиді.

Ыстық күйде өңделген металдың структурасы майдаланып, кристалдық тордағы атомдардың өзара тартылыс күштері артады да, қайта кристалданады. Егер металл қайта кристалданбай, нығайып, деформация күші жойылғаннан кейін оның структурасы нығайған металдың структурасындай болса, онда металл суық деформациямен өңделген болып есептеледі.

Егер металл қысым арқылы өңдеу процесінде толық қайта кристалданып, онда нығаю белгісі қалмаса, металл ыстық деформациямен өңделген болып есептеледі.

Металдың беріктік, қаттылық қасиеттерін нашарлатып, дефоромациялық қасиетін жақсарту үшін оларды қысым арқылы өңдеуден бұрын қыздырады.

Металды қыздыру.

Пластикалық қасиеттері нашар металдардың пластикалық қасиеттерін жақсарту үшін оларды түріне қарай 1100 - 1200 ⁰С - қа дейін қыздырады.

Металдардың пластикалық қасиеті жоғары, деформацияға қарсы кедергісі төмен күйіне сәйкес келетін температура аралығын олардың қысым арқылы ыстық күйде өңдеу температурасының интервалы (аралығы) деп атайды. Металл кесегінің барлық бөлігінің температурасы бірдей болу үшін оларды белгілі температурада пеште шамалы уақыт ұстау керек.

Температурасы 1300 ⁰С қыздыру пешінде ірі металл кесектерін 1200 ⁰С - дейін қыздыруға кететін уақытты Н. Доброхотов формуласы бойынша анықтайды:

Металдарды қыздырудың мынадай әдістері қолданылады:

а) ашық жалында қыздыру, яғни металдарды тотықтыру, тотықсыздандыру арқылы және шыны астауда қыздыру;

б) токпен қыздыру, яғни металдарды кедергілі электр пештерінде радиациямен, тотықтырғыш, қорғаушы ортада, индукциямен, электролитте, балқытылған шыныда контактілік қыздыру.

Металдарды жалынмен тотықтыру және тотықсыз қыздыру әдісі кез келген көлемді металл кесектерін қыздыру үшін қолданылады. Соңғы кезде өндірісте металдарды реттелуші ортада тотықсыз қыздыру әдісі кеңінен таралып келеді.

Шыны астауда жалынмен қыздыру әдісі кіші көлеммді, қысқа металл кесектерін қыздыру үшін қолданылады. Металды радиациямен қыздыратын кедергілі электр пештерінің қыздыру элементі қатты және сұйық (балқытылған шыны) болуы мүмкін. Қатты қыздыру элементі бар электр пештерінде кіші көлемді, ал сұйық қыздыру элементі бар пештерде үлкен көлемді металл кесектерін қыздырады.

Диаметрі 200 мм - ге дейінгі металдар индукциялық әдіспен, ал жіңішке ұзын сымдар контактілік (ток жіберу) әдіс бойынша қыздырылады.

Қ ұрылысына қарай қыздыру пештері: қыздыру құдықтары, методикалық пештер, жылжымалы пештер және жылжымайтын түпкі камералы пештер болып төрт топқа бөлінеді.

Қыздыру құдықтарында прокатталатын металл кесектері қыздырылады (45 - сурет). Қыздыру құдығы (рекуператор) (2) қыздырған ауа, төбесінде қақпағы бар, жұмыс камерасының (1) түбінде орналасқан шілтерге (3) барады. Қыздырылатын металл кесегі (4) жұмыс камерасы қабырғасының жанына қойылады. Металл кесегін қыздыру құдығына түсіру және одан алу процестері толық механизацияланған.

Методикалық пештерде (46 - сурет) оның түбімен жылжытуға келетін әр түрлі формалы металл кесектері мен детальдар қыздырылады. Бұл пештің басқа қыздыру пештеріне қарағанда мынадай айырмашылығы бар: пештің температурасы қыздырылатын металл салынатын тесіктен металл шығарылатын тесікке дейін біртіндеп, бір қалыпты өседі және түтін газдарының жылуы пешке берілетін ауаны қыздыруға пайдаланылатындықтан, пештің термиялық пайдалы әсер коэффициенті жоғары болады.

Итеруші қондырғыштың жәрдемімен металл пешке оның алдыңғы тесіктерінен енгізіліп, белгілі жылдамдықпен артқы тесікке (2) қарай жылжу жолында температурасы біртіндеп көтеріледі де, ол қызады. Отын жанатын шілтер пештің артқы жағына орналастырылған. Қыздырылған металл пештің артқы тесігіне жеткенде арнаулы механизмнің жәрдемімен алынып, тиісті өңдеу цехына жіберіледі. Әр түрлі формалы, кіші көлемді, аз сериялы металл кесектерін түбі жылжымайтын, ал үлкен көлемді ауыр металл кесектерін жылжымалы түбір бар камералы пештерге металл бір тесіктен салынып, сол тесіктен алынады, ал жылжымалы түпкі камералы пештерде металл пештің түбіне салынып, кранның жәрдемімен сол түптен алынады.