1 деңгей

1. Марганецтің физикалық және химиялық қасиеттері.

Марганец күмістей ақ түсті,  морт, ауыр металл. Марганец  электрохимиялық кернеу қатарында  алюминий мен мырыштың арасынан орын алады. Бұл жағдайда оның химиялық  акивтігінің  жоғары екенін көрсетеді. Марганец қалыпты  жағдайда тығыз оксидтер қабатымен  қапталады, ал бұл  қабат металды ары қарай тотығудан сақтайды. Марганец қыздырғанда  оттегімен, күкіртпен, галогендермен, азотпен, көміртегімен  әрекеттеседі, ал сумен  ондан сутекті  ығыстырады:

Mn⁰ + 2H⁺ OH = Mn²⁺(OH)₂H₂⁰

    Тұз қышқылымен  және сұйытылған  күкірт  қышқылымен  марганец  қуатты түрде әрекеттесіп   олардан сутегін ығыстырады:

Mn⁰ + H₂SO₄ = MnSO₄ + H₂⁰

     Марганец электрохимиялық  кернеу қатарында өзінен кейін орналасқан  металдарды олардың тұздарынан ыңыстырады:

Mn⁰ + CuSO₄ = MnSO₄ + Cu⁰

   Марганец концентрлі  күкірт қышқылымен  және азот қышқылымен  әрекеттесіп  тотығады:

Mn⁰ + 2H₂SO₄ = MnSO₄ +SO₂ + H₂O

3Mn + 8HNO₃ = 3Mn (NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

 

2. Марганец, оның қосылыстарын сипаттау. Марганец кендеріндегі зиянды қоспаларды сипаттау

Өндірілген марганец кенінің негізгі бөлігі (95%) кара металлургияда ферромарганец пен "айна шойын" түрінде қолданылады. Бүл марганецтің болатқа түтқырлық, майырылгыштық, қаттылық пен оттөзімділік беретін қасиетіне байланысты. Сонымен қатар, кен балқыту кезінде оган марганец қосу зиянды қоспаларды қожға толық шығарып, қождың металл бал- қымасынан оңай бөлінуін қамтамасыз етеді. Орташа ал- ганда марганец шыгыны болат қүю өнеркәсібі өнім- дерінің 1%-ы массасына жетеді.

3. Марганец минералдарын сипаттау

Минералдық қүрамы бойынша оксид, карбонат жәнеаралас кен бөлінеді. Шикі кен уатылғаннан кейін қүм-саз бөлшектерден арылту үшін жуылады, содан кейін байытылмаған шикізат қүра- мындағы марганецтің мөлшері 17% -дан, ал жуылған кен- де - 25% -дан кем болмаса, кондицияльщқа жатады. Егер жуылғаннан кейін кен қүрамындағы металл 22% -ға жет- се, карбонат кендегі марганецтің минимал мөлшері 13% болса жеткілікті саналады. Зиянды қоспаларға фосфор (мөлшері 0,2% шамасынан аспауы керек) жатады.

4. Марганецті кендердің классификациясын сипаттау

Минералдық қүрамы бойынша оксид, карбонат жәнеаралас кен бөлінеді. Шикі кен уатылғаннан кейін қүм-саз бөлшектерден арылту үшін жуылады, содан кейін байытылмаған шикізат қүра- мындағы марганецтің мөлшері 17% -дан, ал жуылған кен- де - 25% -дан кем болмаса, кондицияльщқа жатады. Егер жуылғаннан кейін кен қүрамындағы металл 22% -ға жет- се, карбонат кендегі марганецтің минимал мөлшері 13% болса жеткілікті саналады. Зиянды қоспаларға фосфор (мөлшері 0,2% шамасынан аспауы керек) жатады.

5. Қазақстандағы марганецті кендердің қорын анықтау

Қазақстанда барлығы 11 марганец кенорны есепке алынған. Олардың ең ірісі - Батые Қаражал кенорны, оның қоры республикадағы баланстық марганец кендері қорының жартысынан астамын қүрайды. Масштабы бо­йынша екінші орында - Үшқатын III кенорны. Қазақ­станда марганец кенорындарының өнеркөсіптік игерілу дөрежесі томен. Қазақстан марганец кенінің қоры бо­йынша әлемде үшінші, ал ТМД-да екінші орында болға- нымен, оны өндіру бойынша әлемде 11-ші орынды гана иеленеді (Кузнецов, 1996).

Қазақстанда марганец кені нің баланстық қоры 400 млн. тоннадан асады. Болжамдық ресурстары 850-900 млн. тонна деп бағаланады. Қор негізінен (99%) Орталық Қа- зақстанның Атасу кенді ауданында шоғырланған (Ба­тыс Қаражал, Үшқатын III, Үлкен III, Үлкен Қтай- Ақтай, Қамыс кенорындары). Қалған кенорындардың (Жезді, Промежуточное) үлесі 6 млн. тонна шамасында. Соңғы жылдары жаңа Түр кенорны барланған, оның бекітілген қоры 10,4 млн. тонна.

7. Марганец, қолданылуы, қорытпалары

Қолданылуы. Өндірілген марганец кенінің негізгі бөлігі (95%) кара металлургияда ферромарганец пен "айна шойын" түрінде қолданылады. Бүл марганецтің болатқа түтқырлық, майырылгыштық, қаттылық пен оттөзімділік беретін қасиетіне байланысты. Сонымен қатар, кен балқыту кезінде оган марганец қосу зиянды қоспаларды қожға толық шығарып, қождың металл бал- қымасынан оңай бөлінуін қамтамасыз етеді. Орташа ал- ганда марганец шыгыны болат қүю өнеркәсібі өнім- дерінің 1%-ы массасына жетеді.

9. Қазақстандағы марганец кенорындары

Қазақстанда барлығы 11 марганец кенорны есепке алынған. Олардың ең ірісі - Батые Қаражал кенорны, оның қоры республикадағы баланстық марганец кендері қорының жартысынан астамын қүрайды. Масштабы бо­йынша екінші орында - Үшқатын III кенорны. Қазақ­станда марганец кенорындарының өнеркөсіптік игерілу дөрежесі томен. Қазақстан марганец кенінің қоры бо­йынша әлемде үшінші, ал ТМД-да екінші орында болға- нымен, оны өндіру бойынша әлемде 11-ші орынды гана иеленеді (Кузнецов, 1996).

Қазақстанда марганец кені нің баланстық қоры 400 млн. тоннадан асады. Болжамдық ресурстары 850-900 млн. тонна деп бағаланады. Қор негізінен (99%) Орталық Қа- зақстанның Атасу кенді ауданында шоғырланған (Ба­тыс Қаражал, Үшқатын III, Үлкен III, Үлкен Қтай- Ақтай, Қамыс кенорындары). Қалған кенорындардың (Жезді, Промежуточное) үлесі 6 млн. тонна шамасында. Соңғы жылдары жаңа Түр кенорны барланған, оның бекітілген қоры 10,4 млн. тонна.