3.Зайымдар бойынша шығындарды тану (23 қехс)

Нарықтық қатынастар жағдайында несие кеңінен етек жайып, барлық салада қолданылуда. Банк және банктен тыс мекемелер несиелерінің есебіне тоқталмас бұрын, несиенің не екенін түсініп алайық.

Несие пайыз түрінде үстеме төлем төлеп қайтару шартымен қарызға берілген капиталдың қозғалысы. Оны бір заңды тұлғаның екінші бір заңды тұлғаға әдетте келісілген мөлшерде пайыз, өсім алу үшін белгілі бір уақытқа заттай немесе ақшалай уақытша қаржы беруге байланысты пайда болатын экономикалық қарым-қатынас жүйесі деп айтуға болады.

Нарықтық экономика жағдайында несие коммерциялық және банктік болып екіге бөлінеді.

Коммерциялық несие – бір кәсіпорынның екінші кәсіпорынға сатқан тауарларының құнынан алынатын төлемнің кейінге қалдырылуына байланысты туындайды.

Банк несиесі – кәсіпорынға ақша түрінде өндірісін ұлғайтуға, ағымдағы қызметтеріне байланысты қарыздарын төлеу үшін беріледі.

Несие беру және оны қайтару (өтеу) тәртібі тиісті заңдарға сәйкес және кәсіпорынның банкімене немесе басқа да несие берушілермен келісім-шарттары негізінде реттеліп жүргізіледі. Онда несие берілетін объекті, несие беру шарты мен тәртібі, оның өтелетін мерзімі, міндеттемесі, өзара қамтамасыз ету түрі, пайыздық өсім мөлшерлемелері мен оның төлем тәртібі, екі жақтың жауапкершілігі мен құқығы, толтырылатын және бір – біріне беретін құжаттарының тізімі тағы да басқалар көрсетіледі.

Кәсіпорындар банк мекемесінен несие сұрамастан бұрын несие алудың қажеттілігін, оны уақытында қайтарудың мүмкіншілігін, әрбір коммерциялық банктердің несие беру, өтеу, өсім пайызы мөлшерлемелерімен және басқадай талаптармен танысып, алдын-ала шешіп алуы қажет. Банк мекемелері, әдетте несие сұраушы кәсіпорынның төлем қаблеттілігі және қаржы тұрақтылығы жағдайын тексереді. Ол үшін кәсіпорынның тиісті бухгалтерлік ақпаратты мәліметтерін алып танысады. Берілетін уақыт аралығына сәйкес банк несиесі қысқа мерзімді (бір жылға дейінгі уақыт) және ұзақ мерзімді (бір жылдан артық уақыт) болып екіге бөлінеді.

Несиенің объективті қажеттілігі – бұл, кәсіпорынның өндірістік және сауда айналымы капиталының заңдылықтарына негізделген.

Несиелердің есебін жүргізу үшін типтік шоттар жоспарының 3010-«Қысқа мерзімді банк заемдары (қарыздары)», 4010-«Ұзақ мерзімді банк заемдары (қарыздары» пассивті шоттарында жүргізіледі.

№_4_ емтихан билеті

1.Дисконттық құн түсінігі. Қарапайым және күрделі пайыздар.

Дисконттау – ақшаның уақытша құнын ескеріп, болашақ қаржы ағынын қазіргі сәттегі ақшаға сәйкестендіру.Ақшаның уақытша құны (дисконттау себебі) белгілі қаржы активтерінің ақша ағынымен тікелей байланысты, яғни инвесторлар әр қаржы активінің уақытша құнын бағалайды. Қаржы активтерінің ақша ағынын дисконттау факторы уақыт өте өзгереді және инвестордың қауіпке деген қарым-қатынасы мен осы қаржы активтерінің қауіп деңгейі анықталады. Егер қаржы активінің қауіп деңгейі жоғары болып, және инвестор қауіпке бара алмаса, онда инвестор осы активтерге қаржы құю кезінде жоғары деңгейдегі пайданы талап етеді.  Атап өткен жөн, кез келген қаржы активі үшін «күтілген қаржы ағыны» мен «дисконттау факторы» субъективті болады.

Жай пайыздар – алғашқы ақша сомасына қолданылатын пайыздар.

Күрделі пайыздар – қайта қаржыландырылатын пайызға алынатын пайыз, яғни несие немесе қаржы салымы бойынша төленетін пайыз, негізгі сомаға қосылады және нәтижесінде пайыз негізгі сомамен қатар алынған пайызға да төленеді.