1. Тауарлы-материалдық босалқылардың бухгалтериядағы есебі.

Қоймалардан түскен құжаттар жік-жігімен жинақталып, жөнелту қағаздарымен жабдықталып, содан соң олардың деректерін бухгалтериядағы мәліметтерімен салыстырады. Құжаттардың бірінші даналары кейінгі есептік өңдеуге пайдаланылады, ал екінші даналары материалдар сақталатын орындарда қалады, олар құндылықтар топтары және номенклатуралық нөмірлер бойынша орналасады. Олар анықтамалық мақсаттарда және қоймалар мен бухгалтериядағы есеп деректерін салыстырып тексеру үшін пайдаланылады.Салыстырудан кейін құжаттардың деректері кәсіпорында белгіленген есеп топтары бойынша /материалдар, метиздер, ағаш материалдары және т.с.с./ материалдарды жинақтап есепке алудың жинақтаушы тізімдемесінде топтастырылады, ол тауарлық-материалдық құндылықтарының кірісі мен шығысы бойынша «Материалдар» 1310-шы және «Тауарлар» 1330-ші ішкі бөлімдердің жинақтаушы, шоттары материалдар топтары бойынша жүргізіледі.Бухгалтерияда материалдың жинақтама есебінің жинақтаушы тізімдемесінің негізінде /сальдо әдісі қолданылғанда/ немесе материалдық жағынан жауапты адамдардың материалдық құндылықтардың қалдықтары мен қозғалысы туралы есеп берулерінде /егер сальдо әдісі қолданылмаса/ «Материалдардың ақша түріндегі қозғалысы» деген тізімдеме жасалады. Бұл тізімдемеде материалдық құндылықтардың қоймалар немесе материалдық жауапты адамдар арасындағы қозғалысы көрсетіліп, нақты өзіндік құны мен есептік бағалары бойынша бір айдағы материалдық құндылықтардың қалдықтары мен кірісі туралы деректерге орай КДШ-ың орташа процентін /нақтылы өзіндік құнының есептік бағадан ауытқүын +,--/ есептеп шығарады. Табылған процент бойынша жұмсалган материалдық құндылықтардың құны нақты құн деңгейіне дейін жеткізіледі. Тізімдеме екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде кәсіпорынға нақты өзіндік құны мен есептік құны бойынша материалдардың түсуі туралы деректер жинақталады, КДШ немесе ауытқулардың /+,--/ сомасы мен проценті айқындалады, есептен шығарылуға тиіс материал қалдықтарына КДШ /ауытқу/ сомасы болады. Тізімдеменің екінші бөлімінде «Материалдық жинақтама есепке алудың жинақтаушы тізімдемесі» немесе материалдық жағынан жауапты адамдар жасаған материалдық құндылықтардың қалдықтары мен қозғалысы туралы есеп берулер деректерінің негізінде, құндылықтардың есептік бағасы мен нақтылы өзіндік құны бойынша қалдықтары мен қозғалысы туралы деректердің жиынтығы жасалады. Бұл бөлімнің деректері «Материалдар» 1320-шы немесе «Тауарлар» 1330-ші ішкі бөлімдердің шоттары жөніндегі Бас кітаппен салыстырылады. 2. Негізгі құралдарды жалдаудың есебі. «Жалдау есебі» деген №17 бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес қаржылық жал – бұл мүлікке берілетін меншік құқығымен байланысты табыстылық пен тәуекелдің едәуір бөлігін жалгерге табыс ету. Бұл орайда жалгер жалданған мүліктерді өзінің баласында көрсетеді. Меншік құқының өзі жал мерзіміне берілуі де, берілмеуі де мүмкін. Жалданған негізгі құрал объектілері белгіленген келісім бағасы бойынша немесе жалдау мерзімі аяқталғанға дейін өтемі төленіп алынған жағдайда жалгердің меншігіне берілуі мүмкін. Егер тәуекел мен сыйақы пайдалану құқымен біршама байланысты болса және жалгерге табыс етілген болса, сондай-ақ:

1. Жалгер жалдан мүлікті тіркелген бағасы бойынша немесе жалдау мерзімінің соңында белгіленген бағасы бойынша өтемін төлеп алуға құқысы болса;

2. Жалдау мерзімі жалданатын мүліктің ұтымды қызмет крсету мерзімінің 80%-інен астам болса;

3. Жал мерзімінің соңында жалданған активтің қалдық құны жалдаудың бас кезіндегі оның ағымдық құның 20%-інен кем болмаса;

4. Жал ақысының барлық кезеңіндегі дисконтталатын құны жалданған мүліктің ағымдағы құнының 90%-інен асатын болса;

5. Жал мерзімінің соңында жалданған активті меншіктену құқы жалгерге берілетін немесе берілмейтін болса жал қаржылық болып табылады. Жалгердің бухгалтерлік есебінде жалданған мүлік актив ретінде, ал тленуге тиісті жалдау ақысы міндеттеме ретінде ескеріледі. Жал мерзімінің басында жалдау ақысы жөніндегі міндеттемелер өткізу бойынша немесе егер, ол өткізу құнынан төмен болса, жалдау ақысының дисконтталған құнымен жазылады. Жалдау ақысы:

1. Қаржыландырғаны үшін төлемнен (процент төлеу шығындарынан);

2. Міндеттемені кемітетін төлемнен (негізгі міндеттемені өтеуден тұрады). Жал мерзімінің соңында меншіктену құқы жалгерге өтетіндігіне онша сенімділік жоқ болса, екі мерзімнің неғұрлым қысқасының ішінде мүлікке амортизацияның барлық сомасы есептеледі: 1-шісі – жалдау кезеңі, 2-шісі – ұтымды қаржыландыру мерзімінің кезеңі. Есепте жалгер мынадай жинақтамалы шоттарды қолданады: 1. 2410 шоты “Ұзақ мерзімді жалданған негізгі құралдар” субшоты.Бұл шоттар – негізгі, активтік, күрделі және инвентарлық болып келеді. Бұл шоттардың дебеті бойынша ұзақ мерзімді жалданған негізгі құралдардың ай басындағы қалдығы, ай ішіндегі түсімдері көрсетіледі. Кредиті бойынша – олардың шығарылуы көрсетіледі. Жалданған негізгі құралдардың талдамалы есебі негізгі құралдар есебінің инвентарлық карточкаларында (НҚ №6) жүргізіледі. 2. 4150 – “Жалдау бойынша ұзақ мерзімді берешек” шоты – негізгі, пассивтік, есеп айырысу шоты. Кредиті бойынша кәсіпорынның ұзақ мерзімді жалға алынған негізгі құралдары үшін жалға берушіге берешегінің ай басындағы және соңындағы қалдығы көрсетіледі. Жалдау ақысының сомасы ағымдағы ай үшін есептеледі. Дебеті берешектің жалға берушіге төленуі көрсетіледі. Талдамалы есеп “Әртүрлі дебиторлармен және кредиторлармен есептесулерді есепке алу ведомосінде” жүргізіледі (тек жалгер пайдаланады). 3. 2420 шоты “Ұзақ мерзімді жалданған негізгі құралдардың тозуы”субшоты. Мұнда жалға алушы субъектілер ұзақ мерзімге жалданған негізгі құралдарды құны толық төленген кейін амортизацияның қолданысьағы нормалары бойынша ұзақ мерзімге жалданған негізгі құралдарды есептелген тозудың сомасы ескеріледі. Жал мерзімінде есептелген тозу негізгі құралдардың тозуына қосылады.Жалға берушінің бухгалтерлік есебінде (баланста) жалға берілетін мүлік жалға таза күрделі салымға тең болатындай дебеттік берешек ретінде көрсетіледі. Жалдау ақысын кіріс бөлігінде жалға беруші әрбір есепті кезеңде жалға беруде салынған күрделі салымнан алынған табыс ретінде таниды. Түсуге тиісті жалдау міндеттемелерінің есебі 2180 – “Өзге де дебиторлық берешек” шотында жүргізіледі. Оған “Түсуге тиісті жалдық міндеттемелер” субшоты ашылады, бұл шот – негізгі, активтік және есеп айырысу шоты. Дебет бойынша – жалға алушы субъектілердің жалдау ақысы бойынша берешегінің ай басындағы және ай соңындағы қалдығы көрсетіледі. Жалдау ақысының сомасын есепті ай үшін есептейді. Кредиті бойынша – жалдау ақысы бойынша берешектің өтелуі көрініс табады. Талдамалы есеп жалға алушы әрбір субъект бойынша “Әртүрлі дебиторлармен және кредиторлармен есептесуді есепке алу ведомосінде” жүргізіледі. 3. Жарғылық капиталдың есебі.Капитал – бұл ұйымның активтерінде оның барлық міндеттемелерін шегергеннен кейін қалатын үлес. Кәсіпорын мемлекеттік тіркеуден өткен кезде оның қатысушылардың салымының сомасына немесе акцияға жазылудан түскен сомаға тең жарғылық қоры құрылтай қүжаттарында көрсетіледі. Жарғылық капиталдың мөлшері, бір акцияның тұрақты құны, жай және артықшылықты акциялардың ара қатынасы, «Алтын акцияның» болуы акционерлер жиналысында белгіленеді және тиісті мемлекетгік органдарда тіркеледі. Егер бүрын жарияланған көлемін қатысушылар толығымен төлемеген болса, жарғылық капиталды ұлғайту туралы шешім тіркеуге қабылданбауға тиісті. Жарғылық капиталды азайту туралы шешімге несие берушілер наразылық білдіре алады. Жарғылық капиталға салымдарды төлеу үшін ақша қаражаттары, интеллектуалдық меншікті қоса алғанда материалдық емес активтер, «Ноу-хау», негізгі құралдар, жер иелену құқығы және басқа активтер қабылданады. Жарғылық қор өткізілген акциялардың тұрақты құны бойынша бағаланады. Сатып-өткізілген акциялар құнының олардың тұрақты құнынан артуы /құрылтай және эмиссиялық табыс / жеке көрсетіледі және акцияларды, олардың түрақты қүнынан төмен бағаға /акция курсы арзандаған кезде/ сатқан жағдайда пайда болатын айырмашылықтың өтеміне пайдаланылады. «Капитал мен резервтер» бөлімінің шоттары капитал мен резервтерді есепке алуға арналған. Берілген бөлім мынадай кіші бөлімдерді қамтиды: 5000 – «Шығарылған капитал», 5100 – «Эмиссиялық кіріс», 5200 – «Сатып алынған жеке меншік үлестік аспаптар», 5300 – «Резервтер» 5400 – «Бөлінбеген кіріс (жабылмаған шығын)». 5000 «Шығарылған капитал» кіші бөлімі шығарылған капиталды есепке алуға арналған және шоттардың мынадай топтарын қамтиды: 5010 – «Жарияланған капитал», мұнда акционерлік қоғамның төленген эмиссияланған қарапайым, артықшылықты акцияларының жиынтық атаулы құны, сондай-ақ серіктестіктің жарғылық капиталына салымдар мен жарналар көрініс табады;

№_34_ емтихан билеті