2. Түгендеу.

Түгендеу – бухгалтерлік еептеудің негізгі элементі болып табылады.

Түгендеу – ол натуралды және ақшалай көріністегі мүліктердің бухгалтерлік ееп мәліметтерінен сәйкестігін тексереді. Түгендеу жүргізу барысында есептеі ауытқулар құндылықтардың табиғи ысырабынан қайта сорттаудан, бұзылудан, ұрланудан, қате есептік жазбадан және басқа да себептерді болуы мүмкін. Сондықтан түгендеу көмегімен құндылықтардың сақталуын бағалап бухгалтерлік ееп мәліметтерінің толықтығын тексереді. Бухгалтерлік ееп негіздерін үйрену барысында түгендеудің маңызы зор. Себебі, бухгалтерлердің өмірінде жиі кездеседі. Түгендеу түрлерін жіктеу:

-Түгендеу құралдарды қамту толықтығына байланысты,

А) толық

Б) бөлшекті.

Толық түгендеуді жылына бір рет есеп беруімен жасау алдында немесе бақылау органдарының талабы бойынша өткізеді.

Бөлшекті түгендеу – түгенделетін объектілердің тек қана бір бөлігін қамтиды.

Мысалы: тек қана негізгі құраладардың түгенделуі және ақша қаражаттырының түгенделуі, тағы басқа.

4. Түгендеу мінездемесі бойынша:

а) жоспарлы;

б) жоспардан тыс.

Жоспарлы – алдын –ала бекітілген мерзімде, алдын ала дайындық жасалып өткізіледі.

Жоспардан тыс – басшының үкімі бойынша материалды жауапты адамның ауысуы кезінде, бақылау органдарының талбы бойынша өткізіледі:

1. Жетіспеушілік және артықшылықтарды екі жақты есепке алу;

2. Бухгалтерлік есеп екі жақты есепке алу көрініске алынбайды;

3. Анықталған артықшылық кірістеліп оған себеп болған жағдалар мен тұлғалар анықталады. Бұл кезде дебетке түгенделген мүлік шоты кредитке табыстар шоты көрсетіледі, яғни, бұл артықшылық кәсіпорын үшін табыс болып табылады.

4. Жетіспеушіліктердің болған себебіне қарамастан тұлғалардың есеп беруден алып тастайды.

5. Табиғи ысырап белгіленген норма шегінде болса, оны өндрістік шығындарға жатқызады.

6. Табиғи ысырап шегінен жоғару болса, немесе бұзылудан болса, немесе құндылықтар ұрланса, оған жауапты тұлғалар жауапкершілікке тартылады, бухгалтерлік есепте осы тұлғалардың дебиторлық қарызы рәсімделеді.

Түгендеудің мерзімінде әрі сапалы өткізілуі есептік мәліметтердің нақты сәйкестігін қамтамасыз етеді.

Бухгалтерияда опись және акт негізінде тізімдемеде толтырылады.

Тізімдемеде (сличительная) – түгендеу нәтижесінде анықталған бухгалтерлік есеп мәліметтерінде сәйкессіздік Қазақстандық стандарттарға сай өзгертіледі.

3. Негізгі құралдардың амортизациясының есебі (16 қехс)

Амортизациялық аударымдар өнімнің, жүмыстардың және қызметтердің өзіндік құнын қүрайтын негізгі элементтердің бірі болып табылады. Амортизациялық аударымдар сомасын көтеру немесе түсіру өндіріске жұмсалатын шығынның, жалпы табыстың көлемінің бұзылуына, бұдан барып салық салудағы дәлсіздікке әкеліп соғады. Амортизация (латынның өтеу деген сөзінен)—тозуына қарай негізгі қүралдардың қүнын олардың көмегімен өндірілетін өнімге аударатын объективті процесс; арнайы ақша қаражатгарын-негізгі қүралдарды (негізгі капиталды) қарапайым және кеңейтіп өндіру үшін өндіріс немесе айналыс шығындарына енетін амортизациялық аударымдарды пайдалану. Амортизация үшін еңбек қүралдарының өндіріс процесіне және қүн жасауға қатысу ерекшеліктері объективті негіз болады. Негізгі қүралдардың қызмет мерзімінің үзақтығы нәтижесінде олардың қүны өнімге бір циклда толықтай емес, олардың табиғи және сапалық тозуына қарай бөлек-бөлек өтетін болады. Өнімнің қүнының бөлігі ретінде амортизация бірнеше кезеңнен өтеді: бітпеген өндіріс, дайын және сатып-өткізілген өнім элементі болып қызмет етеді. Оның бітпеген өндіріс және дайын өнім кезеңдеріндегі қозғалысы айналым қаражаттарының аванстандырылуын (алдын ала ақша жұмсалуын) тәлап етеді. Амортизациялық аударымдар қатардан шыққан негізгі қүралдарды қайта қалпына келтіру үшін жүмсалады. Сондықтан да қызмет етуінің бүкіл кезеңіндегі амортизациялық аударулар мөлшері жоюдан түскен таза түсімді (жою қүнын) алып тастағанда, олардың бастапқы (қалпына келтіру) қүнына тең болуы керек. Амортизациялық аударулар амортизация нормалары бойынша жүзеге асырылады. Амортизация нормасы—амортизациялық аударымдардың жылдық сомасының негізгі қүралдардың орташа жылдық қүнына процентпен көрсетілген қатынасы. Нормалар еңбек қүралдарының өтелуінің нормативтік мерзімін көрсететін экономикалық тиімді қызмет мерзіміне қарай белгіленеді. Олардың деңгейі техникалық-қүрылымдық және материалдық-заттық ерекшеліктеріне қарай бағаланатын негізгі қүралдардың қанша мерзімге арналғанына және табиғи тозуына; негізгі қүралдардың, әсіресе пайдаланудағы машиналар мен жабдықтардың нақты жасына; қолданылып жүрген еңбек қүралдәрының моралдық жагынан тозуына тікелей қатысгы.Мынандай негізгі құралдар бойынша амортизация есептелмейді: өнім беретін малдарға, буйволдарға, өгізге, бұғыларға; кітапхана қорларына; қаланы көріктендіру ғимараттарына; ведомостволық әкімшіліктерге; ортақ пайдаланатын автомобиль жолдарына; белгіленген тәртіпппен тоқтатылған қорларға; бюджеттк ұйымдардың қорларына. Кәсіпорындар негізгі құралдардың белгіленген амортизациялау нормасына және балансты құнына сүйеніп субъект балансында тұрған жекелеген топтар немесе мүліктік объектілер бойынша ай сайын амортизациялық аударымдар жасап отырады. Есептелген амортизация сомасы ай сайын өндірлген өнімнің, орындалған жұмыстың немесе көрсетілген қызметтің өіндік құнына апарылады; маусымдық өндірістерге амортизациялық аударымдардың жылдық сомасы кәсіпорынның жыл ішінде жұмыс істеу кезеңнің өндірістік шығындарына қосылады. Бір жыл ішінде осы ай үшін амортизациялық аударымдардың мөлшерін айқындау өткен есептелген амортизациялық аударымдар сомасынан сүйеніп, ілгерідегі айдағы негізгі құралдар құрамындағы өзгерістерге, сондай-ақ толығымен амортизацияланған негізгі құралдардың нормативті қызмет ету мерзімі өтуіне байланысты белгіленген нормаларға сай реттеліп жасалады.Жаңадан пайдалануға берілген негзгі құралдар бойынша амортизация есептеу келіп түскен айдан кейінгі айдың бірінші күнінен басталады, ал шығып кеткен негізгі ұүралдар бойынша шыққан айдан кейінгі айдың бірінші күнінен бастап тоқтатылады. Толығымен амортизацияланған негізгі құралдар бойынша амортизация есептеу бұл қорлардың құны өнімнің (жұмыстың, қызметтің) құнына толықтай ауысқан айдан кейін туатын айдың бірінші қүні тоқтатылады. 2410 шотында есептелген негізгі құралдар ай сайын амортизацияланады. Амортизация есептеу кезінде 2410 шоты дебеттеледі жөне және 2420 «Негізгі құралдардың тозуы» шоты кредиттеледі. Негізгі құралдардың құны бойынша амортизацияны бірқалыпты (түзу сызықты) есептеу әдіс яғни обьектінің құны оның қызмет ету мерзімі ішінде өндіріс шығындарына біркелкі апарылады Бұл әдіс негізгі құралдардың тозуы оның қызмет ету мерзімінен ұзақтығына байланысты деп пайымдауға негізделген және ол бухгалтерлік есептің отандық тәжірибесінде қолданылып жүрген әдіс. Амортизацияны орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды түрде есептеу өндірістік тәсіл. Бұл әдіс негізгі құралдардың тозуы тек пайдалану нәтижесі болып табылады және оны есептеу процесінде уақыт бөліктері ешқандай роль атқармайды деген пайымдауға негізделген.Амортизацияны есептеудің жеделтілген әдістері. Бұл әдістер өндірістік мақсатта пайдаланылатын негізгі құралдардың көптеген түрлері пайдаланудың алғашқы жылдарында тиімдірек жұмыс істейді немесе жоғарғы өнімділік қабілетін көрсетеді деген пайымдауға негізделген. Амортизацияны есептеудің жеделтілген әдістері: а) Кумулятивтік әдіс. б) Азайып отыратын қалдық әдісі. Кумулятивтік әдіс - латын тілінен аударғанда - өсу, жиналу деген мағынны білдіреді, яғни сандарды қосу бойынша табылатын, объектінің қызмет ету мерзіміндегі жылдар санын қосу арқылы анықталады. Азайып отыратын қалдық әдісі. Бұл әдіс те кумулятивтік әдістің принциптеріне негізделген. Оны екі еселенген амотизациялау нормасын қолдану арқыл азайып отыратын қалдық әдісі деп те атайды.Қалдық құнды азайту үшін қажетті шамамен шектелетін соңғы жылды қоспағанда, тозуды есептеген кезде жойылу құны есепке алынбайды деп саналады.

№_33_ емтихан билеті