3. Нейролингвистика, мәселелері, зерттелуі

Нейро-лингвистика бастаулары

XX ғасырғылымыныңтарихындаасамаңыздыда, қызықтыдақұбылыстардыңбірі – нейролингвистикағылымыболыптабылады. Бұлғылымсөйлеудіңбарлықжақтарынзерттейді.

ХХ ғасырдыңорташеніненбастапбіремесбірнешенегізгіғылымдардыңарасындабайланысқұрабастаған. Біржағынаннейролингвистиканейроанатомия, неврология, нейропсихология, философия, психология, психиатрияжәнелогопедиятәріздіғылымдарменөтетығызбайланыста; басқажағынан, нейролингвистиканыәртүрлітеория, әдіс-тәсілдерментолықтыратынғылымдарбар.

НейролингвистиканыңлингвистикалыққайнаркөздеріғалымБодуэндеКуртененіңмектептеріненбастауыналады. Олөзеңбегінде «аспанданебірқалықтапұшыпжүргентілдержоқ, текқанатілдікойлауқабілетікүштіадамдардыңбарекендігін » атапөтті.

Нейролингвистика – нейрология мен лингвистика ілімдерініңтоғысындапайдаболғанғылым. Негізгізерттеумәселесітілжүйесінің ми құрылысыныңсөйлеуаппаратынақатыстыбөліміменбайланысынқарастыруболыптабылады. Сөйлеунегізіненмидыңсолжақбөлігіжәне ми қыртысыарқылыжүзегеасады. Ауызшасөйленіске ми қыртысыныңсолжақтөменгібөлігі, маңдайиірімі, Брокакеңістігі, ал сөйленістітүсіну ми қыртысыныңсолжақбөлігіндегісамайиірімдері, яғни Вернике кеңістігіжауапбереді

Майкл Холл Альфред Кожибскийдің 1933 жылыжалпысемантикаменбайланыстыневралогиялықсемантиканыңмәнінарттырумақсатында «нейролингвистика» және «нейросемантика» дегентерминдердіойлаптапқанынайтады [2, 377 б.]. Ал олтерминніңойданқұрастырылғанынынанкейін де қаншамағылымиізденістер мен жетістіктерболыпүлгергенібізүшінәлібеймәлімнәрсе. Яғниканшалықтыдеңгейдеқандайеңбектердің бар екендігітолыққарастырылғанжоқ. Солардыңбіріретінде Е.И. Горошконың ми қызметініңлингвистикалыққызметінебайланыстытоптамасынұсынуғаболады. Е.И. Горошко солжақ жарты шардыңқызметіне: «сөздердітоптастыружәнетану; абстрактылы лексика мен квазисөздердіқабылдау; дыбыстысөйлесімніңаналитикалықкодталуы мен декодталуы; сөздердіңморфологиялықмүшеленуінтүсіну (опора на собственные языковые связи при обработке лексики); сөздердіңваленттілігінеқарайактуалдануы; сөздіңөзгеруі; сөздіңтуылуы; күрделісинтаксистікқұрылымдардыңмүмкіндігі; грамматикалыққұрылымдардың (үстеу, көмекшіетістіктер, етістіктіңбелгілібірформалары) қалыптасуынақатысатынлексиканыңқолданылуы; сөйленімніңқұрылымдылығы, қағидалылығы (концептуальность), тиянақтылығын, оңжақ жарты шардыңқызметіне: сөйлесімніңдыбысырғағын (тембр голоса) жасау мен қабылдау (соныменбірге, сөйлемніңактуалдымүшеленуіменбайланысатынпросодикалықэлементтердіңбөлінуі); нақтылылексиканытану; сөйлесімдедайынсөзформаларыныңбіртұтасбөлінбейтінбірліктерретіндеайтылуы, яғниноминацияныңбіртұтастығынқамтамасызетеді; нақтылымазмұндысөйленімдердіңтолықтырылуы, сөйленімніңтілдентысшындық пен жекетәжірибегебағыт-бағдарынажауапберетінін» жатқызады.

Қазақнейро-лингвистикасыныңөзектімәселелері

Байқағанымыздайқазақнейролингвистикасыжеткіліктітүрдедамымаған, оныңсұлбасынжасауүшіншетеллингвистикасынажүгінуқажеттілігітуады. Өйткеніосысаладақарастырылғанғылыми- зерттеужұмыстары, зертханалық-тәжірибелікжинақталғаннәтижелербар.

Экологияныңнашарлануынабайланыстықазіргіуақыттасөйлеуактісіндекөптегенауытқуларыбарбалаларкөп, бірақосымәселенізерттеугесептігінтигізетінтілбілімініңбұлсаласыдамыпүлгермейжатыр.

Қазіргіқоғамдаөзанатіліміздібілмейтінкөптегенадамдарбар. Бұлқазақнейролингвистикасыныңөзектімәселесінеайналыпотыр. Себебі, м Б.Хасанұлының «Ана – атамұра» аттымонографиясындаанатілібаланыңтуылғанынанбастапанасыныңтіліндешығатынтілі, ғалымныңөзсөзіменайтқанда «анатілі – адамныңемшексүтіменбойынадарығанөмірбойғысерігі» дейді. Албіздеөзбалаларынаорыстіліндесөйлеп, солтілдіанатілііспеттесүйретіпотрады. СоныменбіргеБ.Хасанұлыбасқатілдібілуүшіндеөзанатілінжетікмеңгерукеректігінбасаайтқан. Шындығындадабалабақшағанемесебіріншісыныпқабарғанбалаөзанатілініңқыр-сырынендіғанаүйренебастайдыемеспе? Қазіргібілімберужүйесіндебастауышсыныптанбастапшеттілдерінүйретебастайды. Өзанатілініңграмматикасынтолықмеңгеріпүлгермегенбалашеттілініңграмматикасынқалайүйренуімүмкін?