14.Зығырдың түрлері мен түртармақтарын анықтау

Түр тармақтары	шамасы		1000 Тұқымның Массасы,г	Гүлдері
	Қорапшаның	тұқымның		шамасы	Диаметрі, мм
Ұсақ тұқымды Евразиялық	Ұсақ	Ұсақ	3.0-6.5	ұсақ	16-20
Орташа ірілікті аралық	Орташа	орташа	6.8-8.0	Орташа	21-24
Ірі тұқымды жерорта теңіздік	ірі	ірі	9.5-13.0	Ірі	25-32

15.Қыша.Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.Сорттары.

Халық шаруашылығындағы маңызы. Қыша- бағалы майлы дақыл. Оның екі түрі егіледі: көкшіл сұр және ақ. Қыша майы кең көлемде консервілеуде, кондитерде, маргарин, фармацевтика, тоқыма және сабын шығару өнеркәсібінде, сонымен қатар нан пісіруде қолданылады.

Көкшіл қыша тұқымдары 34-47%-ға дейін май(йод саны 92-119), ал ақ қышада 30-40% май бар. Қыша күнжарасы асхана қышасы,қыша жағылған қағаз, фитина дайындау үшін және эфир майын алу үшін қызмет етеді. Оны мал азыға ретінде қолданбайды. Оның елі –оңтүстік батыс Азия, Қытай, Үндістан және Еуропа елдеріне де енгізілді. Ресей мен Солтүстік Қазақстанда өнімі 15-20ц/га.

Ақ қыша әр кезде жасыл азық ретінде (қабық шығуына дейін) қолданылады. 100кг. көк балаусасында 11а.ө. бар. Қыша асбұршақ, сиырбұршақ үшін көтермелейтін дақыл болып табылады. Қыша балды және ықтырмалы дақыл. Ақ қыша Батыс Еуропа елдерінде егіледі. Оның Отаны- Жерорта теңізі. Жақын арадағы шетелдерде ,оны Ресейде(Батыс және Шығыс Сібір)егіледі. Өнімі 12-20ц/га, 100кг. көк балаусасында 12а.ө. бар.

1. Қышаның биологиялық ерекшеліктері.

Қыша Brassicaceae тұқымдасына жатады(Brassica junceae). Қыша –суыққа төзімді өсімдік. Тұқымы +1-2⁰С температурада өніп, егін көгі -3-5⁰С дейін көктемгі үсікті көтереді. +3-5⁰С температурада егін көгі 15-20 күнде шыға бастайды.Ал, +12-18⁰С жылулықта 6-7 тәуліктен соң шығады.

Өсімдіктің осындай қасиеті алдыңғы вегетациялық кезеңде суыққа және құрғақшылыққа төзімді ретінде, ерте пісетін сонымен қатар, тұзға төзімді топырақтарда Солтүстік Қазақстанда таралған. Майлы дақылдардың ішінен көк қыша топырақа біршама талап қоймайды, қара және қоңыр топырақтарда бәрінен жақсы өседі. Ауыр ,жүзгіш және сортаңды топырақтарды нашар өседі. Күздік бидаймен салыстырғанда N-7,2, P₂0_{5 -}2,8кг,К₂0-5,4кг қажет етеді. Ал 1ц тұқым қалыптастыруы үшін 2 есе көп қоректік заттарды қолданылады.

Ұзақ күннің өсімдігі. Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы 70-100 күн.

Ақ қыша – Brassica alba, ылғал сүйгіш,суыққа төзімді және ұзақ күнді өсімдік. Солтүстікте ерте гүлдей бастайды.

Тұқымы +1-2⁰С температурада өнеді,бірақ баяу өседі. Егін көгінің шығуы үшін оптимальді температура +15-18⁰С. Егін көгі -6⁰С дейін ұзаққа созылмалы үсікті көтере алады. Көк қышаға қарағанда,ақ қыша құрғақшылыққа аз төзімді,ылғалға талабы жоғары. Ол үшін қолайлы топырақ-әлсіз байланысқан саздақ топырақ және де жарамсыз күлгін топырақта да жақсы өседі. Ұзақ күнді өсімдік,қысқа вегетациялық кезеңмен ерекшеленеді. Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы -80-85 күн.

Неосыпающий 2. Волгоград ауыл шаруашылық станциясында шығарылған. Орташа пісетін(85-110 күн) сорт. Құрғақшылыққа орташа төзімді,суарылуы қалыпты. Бұл қыша басқа сорттарға қарағанда жылуға көбірек талап қояды.Шаршы гүлді өсімдік. Жатып қалуға орташа тұрақты. Зиянкестерге тұрақты емес. Қазақстанның, Сібір аймақтарындағы сорттардың орташа өнімділігі 7-11ц/га,қолайлы жылдары 16,0-25,1ц/га. М₁₀₀₀ -3,5-4,0г, майлылығы 38-45%,шашылуы орташа,сорт механикаланған егін жинауға жарамды.

Заря- ВНИИМ-да шығарылған.

Бұтағы дінді, қабысқан (жабылып қалған). Орташа мерзімде (110-114 күн) пісетін сорт. Құрғақшылыққа төзімді, жатып қалуға тұрақты. Шаршы гүлді өсімдіктер зиянкестеріне орташа тұрақты. М₁₀₀₀ – 3,0-3,4г, майлылығы -42-47%, шашылуы әлсіз. Өнімді сорт.

16. Мақсарының тұқымға өсіру технологиясы.

Маңызы. Мақсары майының дәмі күнбағыс майынан кем емес. Дәнінде 25 32% жартылай кебетін (йодтық саны 130) ашық сары түсті майы бар. Майын тамақ, маргарин дайындауға техникалық бағытта – олив, сабын, линолеум жасауға, гүлінен жібек бояйтын май алады. Мақсары тұқымын тауыққа жем ретінде береді. Жмыхы ащылау, дәмі егер бір қалыпты дозада берсе, малды азықтандыруға жарайды.

Негізгі шыққан жері, таралу, егілу аймақтары. Мақсары Ресейде ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында, оңтүстікте, әсіресе Украинада, Төменгі Поволжияда егіле бастаған. Мақсары құрғақшылық аймақтарда, су құймайтын жерлерде, Қазақстанда, Закавказияда, Өзбекстанда, Тәжікстанда егілген. Сонымен қатар мақсары Үндістанда, Иранда, Орталық, Оңтүстік Америкада, Австралияда егіледі.

Ботаникалық құрылымы. Мақсары – күрделі гүлдер тұқымдас, майлы, ксерофитті, бір жылдық дақыл.

Тамыры – кіндікті, дамыған, 2 м дейін тереңге кетеді.

Сабағы – жуан, дөрекі, күрделі сабақты, биіктігі 0,5-1 м.

Жапырағы – ұзынша, жұмыртқа тәріздес, немесе эллипсті сабаққа отырған, жапырағының шеті тіс сияқты тікенек.

Гүлшоғыры – себет (корзинка) диаметрі 1,5-4 см. Бір өсімдікте 6-30 себет (корзина болады).

Гүлі – түтік сияқты, 5-ке бөлінген, түсі сары, қызыл, оранжевый сияқты.

Әр себетте 30-70 тұқым, піскенде төгілмейді. 1000 шт тұқым салмағы 25-50 гр.

Биологиялық ерекшелігі. Мақсары жылылық сүйгіш, әсіресе гүлдену және пісу кезінде. 3-5° салқындыққа төзімді.

Көктегеннен бастап, гүлдегенге дейін 70-90 күн, гүлденуден піскенге дейін 35-40 күн қажет. Вегетациясы 105-130 күндей. Құрғақшылыққа майлы дақылдардың ішіндегі ең төзімдісі, сонымен қатар тұзданған топыраққа төзімді келеді. Жағытұрым ерте егіледі, кең аралықпен, 1 гектарға егуге 10-12 кг. тұқым қажет. Тұқымды егу тереңдігі 7-5 см.

Мақсарының тұқымы әбден піскесін, бірден комбайнмен орады, себебі тұқымы піскенде төгілмейді.