3.Рапс.Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері. Сорттары.

Рапс Brassicaceae,қырыққабат тұқымдасына жатады. Дақылдың келесі екі түрі белгілі: жаздық ( Brassica napus annua)және күздік (Brassica napus Biennis). Рапстың тұқымында 32-50% май,23% ақуыз бар.

Майдың(орташа кептірілген) техникалық және тағамдық маңызы бар. Рапс тағамға,жасыл тыңайтқыш үшін өсіріледі, Ол жақсы бал көзі болып табылады. Тағамдық мақсатта оның эруксіз сортттары қолданылады. Күнжара және шрот жоғары, концентративті заттар олардың 45%-ын ақуыз құрайды. Рапстың 100кг. жасыл массасында 16а.ө.,4-5кг. ақуыз бар. Ол жүгері мен күнбағыстың жасыл массасынан 2 есе көп. Сонымен қатар рапстың жасыл массасы көптеген дәрумендерге, күкіртке,кальций мен фосфорға және басқа да минералды заттарға бай. Рапсты еккенде,сұлы мен қарабидайды,асбұршақпен бірлесіп сепкенде бай ақуыз бен жасыл массалы көмірсутек алынады.100кг осындай азықтың 3кг. сіңімді ақуыз құрайды.Бірақ бұл өсімдік өнімін үнемі қолдана беруге болмайды,себебі малды рапсты шротпен қоректендіргенде қалқанша бездің ауруы байқалады,рационға йодты оңтайлы түрде енгізгенде де бұл құбылысты тоқтатпайды.

Рапс Жерорта теңізінде шығарылды. Дақылды 4000 жыл бұрын енгізді. Ол Еуропада XVIғ,Ресейде XVIIIғ. шығарылды. Күздік рапс Францияда,Германияда,Польшада, Швецияда, Батыс Еуропада,сонымен қатар Украина,Белорусия,Прибалтикада кең таралған, тұқымның өнімі 20ц/га құрайды.

Жаздық рапс Азияда, Қытайда, Үндістанда, Пәкістанда, Канадада, Ресейде, Қазақстанда кең таралған. Өнімділігі 12-20ц/га. Жаздық рапс тұқымының құрамында 35-40% әлсіз кептірілген май, 21% ақуыз және 17-18% көмірсуды құрайды.Май негізінен техникалық мақсатта,ал, эрукісіз сорттары тағамда қолданылады. Техникалық мақсатта ол құрал шынықтыру қызметін атқарады, каучук,бояу, сабын өндірісінде,тоқыма өндірісінде синтетикалық матта шығару үшін қолданылады. Баағалы шикізат ретінде шайыр мен целлюлоза алу үшін өсімдіктің сабаны мен қабығы алынады.

Рапс күздік және жаздық дақылдар үшін жақсы алғы дақыл болып табылады. Топырақ құрылымын және жердің фитосанитарлы жағдайын жақсартып, арамшөптерден тазартып, жемістің өнімділігін жоғарылатады.

2. Жаздық рапстың биологиялық ерекшеліктері.

Температураға талабы. Жаздық рапс топырақ –климат жағдайына аз талап қояды. Сондықтан да күздік рапсқа қарағанда ,кеңінен қолданылады. Жаздық рапс суыққа төзімді дақыл. 1-3⁰С температурада өне бастайды.Егін көгі ылғалды топырақта 4-15 күнде пайда болады. Егін көгі -3⁰С-ға дейінгі, ал үлкейген өсімдіктер -8⁰С-ға дейінгі қысқа мерзімді үсікті көтере алады.

Ылғалға талабы. Жаздық рапс –ылғал сүйгіш өсімдік,көбінесе гүлдену кезеңінде және тұқым шығу кезеңінде(қиын-қыстау кезеңі) ылғалға көп талап қояды. Транспирациялық коэффициент 500-600-ге тең. Жаздық рапсты өңдеуде оңтүстік орманды дала, орманды далалыдан далалы аймаққа ауысатын және солтүстік орманды дала ,дала аймақтары қолайлы болып табылады.

Топыраққа және қоректік элементтегрге талабы. Ең жақсы топырақ –терең қара топырақ,топырақ астымен өткізгіштігімен ,сонымен қатар саздақ және әлсіз құмдақ топырақтар. Жер асты суларына жақын орналасқан топырақтар жарамсыз болып келеді. Дәнді дақылдарға қарағанда 1ц рапс тұқымын қалыптастыру үшін жер асты сулардан сіңімді заттарды көбірек қолданады.

Рапс –ұзақ күнді,жарық сүйгіш өсімдік.Көктеу кезеңінің жалғасы 30-40 күн. Гүлдену кезеңін қоса,бұтақтану кезеңінен бастап вегетативтік масса белсенді түрде өсе бастайды. Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы 95-110 күн.

Рапс келесідей өсу кезеңдерінен өтеді: көктеу, сабақтану, гүлдену,пісіп шығу.

Солтүстік Қазақстанда пайдалануға шектемді рапс сорттары:

Золотонивский – Сібір АШҒЗИ-да шығарылған. Орташа мерзімде пісетін сорт, өсіп-өну мерзімі 90-100 күн. Эрукеленбеген және төмен глюкозиноладтық сорт. Тұқымындағы глюкозиноладтың мөлшері 1,9-2,3%. Майлылығы- 41-46%.Қуаншы-

лыққа төзімділігі орташа, аурулар және зиянкестерге орташа төзімді, жығылуға тө-

зімді, көп тұрып қалса шашылуға бейімді.

Шпат – Бүкілодақтық МДҒЗИ-да шығарылған. Орташа мерзімде пісетін сорт,

өсіп-өну мерзімі 87-99 күн. Тұқымындағы глюкозиноладтың мөлшері - 6 %, эру- ков қышқылы- 0,5%. Майлылығы- 41-43%.

4.Солтүстік Қазақстан жағдайында жаздық рапсты өсіру технологиясы.

Ауылшаруашылық тәжірибесінде жаздық рапс малазықтық және майлы дақыл

есебінде беделдігі өте зор. Рапс майының тағамдық және техникалық маңызы бар.

Рапс күнжарасы мен шроты құнарландырылған бағалы мал азығы болып табылады.

Соңғы жылдары малазықтық дақыл есебінде қызығушылық көбеюде. Рапстың

көк балаусасы малазықтылығымен жоғары бағаланылады.

Жаздық рапстың басты егістік аумақтары республикамыздың солтүстік өңірін-

де – Ақмола, Солтүстік-Қазақстан және Қостанай облыстарында шоғырланған. Ра-

пстың тұқымдық орташа өнімдігі 12-15 ц/га, көк балауса өнімділігі 200-300 ц/га.

Рапсты тұқымға өсіргенде отамалы, сүрі жерлерге себілген дәнді дақылдар, көп

жылдық шөптердің жыртылған жер қыртыстарында орналастырады. Ауыспалы ег- істе рапсты 1 егітен жеріне 4-5 жылсыз қайталап себуге болмайды. Рапсты қызыл-

шалық ауыспалы егісте де орналастыруға болмайды, өйткені оның өзі құрт иесі.

Рапсты көк балауса үшін отамалы және дәнді дақылдардан кейін, малазықтық және фермалық ауыспалы егістерде орналастырады. Рапстың өзі күнбағыс үшін на-

шар алғы егіс.

Рапс тыңайтқыштарға тәлімді. Сүрі жер емес алғы егістерде минералдық тың- айтқыштарды (азот, фосфор) сіңіру, барлық аймақтар үшін өте тиімді.

Далалы және ормандыдалалы аймақтарда рапсты сүрі жерлерге сепкенде, та-

мыз айында ГУН-6 агрегаты немесе СЗС-2,1 сепкішінің көмегімен, 10-16 см те-

реңдікке төңіректілетіп қос суперфосфат (Р60-80) сіңіру қажет. Азоттық тыңайт-

қыштарды (N15) көктемде, егу алдындағы сыдыра қопсыту кезінде, СЗС- 2,1 сепкі-

шінің көмегімен, 6-8 см тереңдікке төңіректетіп сіңіру керек.

Сапалы және керекті уақытында топырақты күзде өңдеу арамшөптерді жоюды,

ылғалды жинауға және сақтауға, зиянкестердің санын азайтуға және көктемдегі ег-іс алдындағы өңдеулердің санын кемітуге көп көмегін береді.

Өңдеу әдістерін таңдау алғы егістердің ластануына, дақылдың ауыспалы егісте орналасу орны және топырақтың механикалық құрамы мен түршесіне байланысты.

Сондықтан олар әр топырақты-климаттық аймақтар үшін берілген нұсқауларға сәй-

кес жүргізілуі керек. Солтүстік Қазақстан жағдайында басты орын сыдыра қопсы-

туға (тереңдігі 12-14 см) беріледі. Топырақтар атпатамырлы арамшөптермен лас-

танған болса, ең тиімдісі 22-25 см-ге дейін тереңдетіп өңдеу.

Егер алғыегіс – дәнді дақыл болса, оларды тиянақты түрде және аңыз қалдық-

тарын қалтырмай жойып өңдеу керек. Дәнді дақылдардың сабан қалдықтары, рапс

тұқымдарының өнуіне белсенді көмектеседі, сондықтан оларды ұсатып және танап

бетіне шашып тастау қажет. Мұндай жағдайларда топырақты қосымша тығыздай-

ды. Аса жеңіл топырақтарда және аз органикалық қалдықтар (асбұршақ) қалтыра-

тын алғы егістерден кейін, топырақтарты шектеулі өңдеу жағдайында себеді.