X Бөлім. Майлы және эфирмайлы дақылдар

1.Майлы дақылдардың маңызы, өсіру аудандары, майлы дақылдардың сапалық ерекшеліктері.

Майлы дақылдардың құрамында 20-60% -ға дейін май бар. Тұқымы мен жемісі май алынатын шикізат болып табылады. Оның үлкен тағамдық және техникалық маңызы бар. Оны нан, кондитер, консерві өндірісінде пайдаланады.Сонымен қатар, ол маргарин, олифа, сабын, стеорин, линолиум, парфюмерия мен медицинада қолданылады. Өсімдік майы – өсімдік ақуызының қайнар көзі. Қайта өндіруден соң (көкжар,шрот) жануарлар үшін майға бай,бағалы, сіңімді тағам болып табылады.

Май қышқылдарының құрамына байланысты қою (пальмитин, стеарин т.б.), қою емес (олейнді,линолиумді және т.б.) болып бөлінеді.

Майдың саны мен сапасы тұқымдары мен жемістерінде әр дақылда өзгеше. Ол өсімдіктің түріне, сортына, өсіп-өну жағдайларына (топырақ, климат, агротехникалық шаралар) байланысты.

Олиф майын дайындау үшін аса бағалы, көп мөлешрде қою емес қышқылдары болады.

Қою емес қышқылдар майында йод санын ұстау көсеткіштері бар (100гр.майда йодтың грмадық саны). Йод саны неғұрлым көбірек болса, май соғұрлым тезірек кебеді.

Йод саны майды ұстау қасиетіне байланысты үш топқа бөлінеді:

1) Кептірілген (йод саны 130-дан жоғары). Бұл негізінен техникалық май (перилді, ляллеманценді, зығырлы, арышты).

2) Жартылай кептірілген (йод саны 85-130),негізінен тағамдық мақсаттғы май (күнбағыс, майбұршақ, күнжүт, рапс, қыша және мақсары майлары).

3) Кептірілмеген (85-тен төмен) жер жаңғағы(тағамдық мақсатта), майсана майы (техникалық маққсатта).

Тағамдық және техникалық майлар аз мөлшерде еркін майлы қышқылдармен қамтамасыз етіледі.

Көп майлы өсімдік шикізаты сабын қайнату үшін қолданылады. Осы мақсаттарда сабындану саны үшін жарамдысы анықталады.

Майлы дақылдарының жемісі мен тұқымында ақуыз бар. Оларды көбінесе құнды ететін аминқышқылдары.

Жалпы, тағамдық өндірісте: бірінші орында –майбұршақ, екінші – күнбағыс, содан соң –жер жаңғағы, мақталы, рапс, зәйтүн, күнжүт, жүгері және мақсары. Ал, техникалық майлар ішінде: бірінші орында-зығыр, екінші орында – майкене, үшінші орында – зәйтүн болып табылады

2.Эфир майлы дақылдар, анықтамалары, морфологиялық белгілері бойынша ерекшеліктері (күнзе,зире,бәден).

Егістіктерде 20-дан астам эфирмайлы дақылдар кездеседі,олар әртүрлі ботаникалық тұқымдастарға жатады.Кең тарағандары кориандр,анис,тмин,фенхель-балдыркөктер(сельдерей)тұқымдасынан;бұрышты жалбыз(мята),мускатты шатраш,(шалфей),нағыз лаванда-яснотка тұқымдасынан;эфирмайлы раушангүл-раушан гүлділер тұқымдасынан ;Қызылқазтамақ(герань розовая)-қазтамақтар тұқымдасынан.Солтүстік жағдайында кориандр,тмин,анис,жалбыз өсіп-жетілудің толық циклін өтеді және оларды өсіруге болады.Аталған эфирмайлы дақылдардың вегетативтік және өнімділік органдарын сипаттайтын жиынды деректер.

КҮНЗЕ, кориандр (Corіandrum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жерорта т. маңында кездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда қолдан өсірілетін 1 түрі – мәдени күнзе (С. satіvum) бар. Оның биіктігі 30 – 70 см, тамыры жіңішке, жіпше иретіліп жатады. Сабағы қатпарланған. Төменгі жапырақтары тұтас немесе үшке бөлінген, ал жоғарғылары – қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақшалары үш бұрышты тісті, күлтелері ақ түсті, екі қалақты. Гүлдері дара жынысты, 10 – 15 гүлі бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Шатыршалары 4 – 5 сәулелі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі шар тәрізді домалақ. Жас бұтағын дәм-татымдық ретінде (кинза) тағамға қосады. Күнзенің жемісінің құрамында 1,18% эфир майы бар. Жемісін қайнатқаннан кейін эфир майының құрамында 18%-дай жоғары сапалы май пайда болады, оны сабын қайнатуда пайдаланылады. Майын бөліп алғаннан кейінгі күнжарасы құнарлы мал азығы ретінде малға беріледі.

Зире, зере (лат. Carum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік.

Еуразияда кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Зире республикамыздың өзен, бұлақ жағалары мен шалғынды жерлерінде және қалың бұталардың арасында өседі.

Қазақстанда Торғайда, Жетісу Алатауының, Алтайдың, Тарбағатайдың тау етектерінен бастап, субальпілік белдеулеріне дейін кең таралған кәдімгі Зире (C. carvі) және күңгірт Зире (C. atrosanguіneum) түрлері кездеседі. Олардың биіктігі 40 – 60 см. Сабағы көп қырлы. Жапырақтары жылтыр, түксіз. Сабағының түбіне жақын орналасқандары қысқа сағақты келеді де, ұшына қарай жалпайып мөлдір жарғақты қынапты болады. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді терең ойықталып салаланған. Ақ, қызғылт, қара қошқыл түсті гүлдері 5 тостағанша, 5 күлте, 5 аталық және жатыны 2 ұялы бір аналықтан құралған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдедежемістенеді. Жемісі – екі бөлшекті (әр бөлшегінде бір тұқым болады) құрғақ тұқымша. Зиренің тұқымының құрамында 5 – 75% май болады, ол медицинада,ветеринарияда кеңінен пайдаланылады. Тұқымынан, сондай-ақ сабын қайнатады, тамаққа қосады. Жемісінің сығындысынан (күнжарасынан) мал азығын дайындайды.

Бәден , анис (Anіsum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Кавказда, Оңтүстік Еуропада, Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 2 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда 1 түрі кәдімгі Бәден (A. vulgare) бар. Оның биіктігі 60 – 75 см. Тамыры жуан, тік сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары қысқа сағақты, ал сабақ ұшындағы жапырақтары сағақсыз болады. Ақ түсті гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қос тұқымдықорапша, сыртын жіп сияқты түк басқан. Бәденнің құрғақ жемісінің құрамында 2,2 – 3,2% эфир майы, 18 – 20% май, 17 – 20% белок болады. Майы сабын қайнатуда, жемісі тамақ өнеркәсібінде және парфюмерияда қолданылады. Ал күнжарасын ұсақ мал сүйсініп жейді.