2.Солтүстік Қазақстанда қарақұмық өсіру ерекшеліктері.

Солтүстік Қазақстанда жарма алу үшін тары мен қарақұмық өсіріледі. Өңдеу

нәтижесінде алынатын ақталған тары, арпа мен сұлы жармаларынан асып түсетін

жоғары дәмділік сапасымен және қоректік қасиеттерімен ерекшелінеді.

Дақылдарды кезектестіріп орналастыру нұсқасына сай қатаң түрде алғы дақыл- дардан кейін орналыстырады.

Қарақұмық дақылының алғы дақылдары:пардан кейінгі жаздық бидай, пар, отамалы және дәнді бұршақ дақылдары.

А.И.Бараев атындағы АШҒЗИда қарамқұмық егісінде топырақты (14-16 см тереңдікте) күздік өңдеу кезінде ең жақсы нәтиежелер алынған, өнімділігі 7.9 ц/га, ал топырақты қайырмалы өңдеуде (20-22 см ), сәйкесінше 5.1ц/га құрады. Қысқы мерзімде қар тоқтату, ал көктемде қар еру жұмыстарын реттеу жүргізіледі. Көктемде топырақтың физикалық пісіп жетілу кезінде екі ізбен тырмалау шаралары өткізіледі.

Бірінші қопсыту 8-10 см тереңдікте тырмалау мен топырақты нығыздаумен бірге, екінші себу алдындағы қопсыту тұқым сіңіру терендігінде жүргізіледі.

Топырақтағы ылғал қорының жетімсіздігінде себу алдындағы қопсыту жұмыстары топырақты нығыздаумен қатар жүреді. Орташа мерзімде пісетін тары сорттары үшін себудің қолайлы мерзімі мамыр айының 3-ші онкүндігі, ал кеш пісетін сорттар үшін мамыр айының 2-ші онкүндігі. Тары дақылы үшін алғашқы вегетациялық кезеңнің өтуі баяу, сондықтанда себу шараларын арашөптермен ластанған танапта жүргізбеген жөн. Мұндай жағдайда себу жұмыстарын мамыр айының соңына маусым айының басына қалдырып, тағыда бір мәрте қопсыту жүргізген дұрыс. Механикалық құрамы жағынан жеңіл топырақтарда қолайлы тұқымды сіңіру тереңдігі 5-6 см, ал ауыр топырақтарда 4-5см.

Қарақұмық мамыр айының 2-3-ші онкүндігінде себіледі. Солтүстік аудандарда 28-30 мамыр, оңтүстік аудандарда 20-25 мамыр аралығы.

А.И.Бараев атындағы АШҒЗИ мәліметтері бойынша қарақұмықта ең жоғарғы өнім 18-28 мамыр аралығында себілген егістен алынған. Кең қатарлы егістен (45 cм) себу мөлшері 2.5-2.7 млн.өнгіш тұқым гектарына. Ауыр саздақты топырақтарда тұқымды сіңіру тереңдігі 3-4 см, қара топырақтарда 5-6 см сепкеннен кейін топырақты нығыздау шаралары жүргізіледі. Қарақұмық дақылынан жоғары өнім алу үшін 1га жерге 2-3 балара омартасын орналастыру негізі жағдай болып табылады. Себуге егістік стандарт бойынша бірінші класқа жататын тұқымдар қолданылады.

3. Кәдімгі қарақұмық түрлерін анықтау:

а)жемістері қанатты,қабықтары қырларының тұсында ойыстанып қанатқа айналады. Алята

б)жемістері қанатсыз,қырлары ойыспаған немесе әлсіз дамыған Аптера

4.Қарақұмықтың биологиялық өнімін анықтаңыз, егер егін ору алдындағы 1 м2-тағы өсімдік саны – 250 дана, өсімдіктегі дән саны - 320 дана, м 1000 дән -30,2 г болса.

5.Қарақұмықтың өнім көсеткіштеріндегі тұрақсыздық себебі және оның алдын алу шаралары.

Қазақстан бойынша егіс аумағы 218 мың га, өнімділігі әр га-дан 9,7 ц. Қарақұмықтың ерте пісетін сорттарының өсу мерзімі қысқа (50-60 күн), сондықтан оны аралық дақыл ретінде пайдалануға болады. Қарақұмықты СЗС-2,1 тұқым сепкіштерімен кәдімгі жай қатарлық (қатар аралығы 23 см) әдіспен себеді. Кейінгі кезде кең қатарлы (қатар аралығы 45 см) әдіс қолданылады. Соңғы әдісте қарақұмықтан жоғар өнім алуға болатыны анықталып отыр. Сондай-ақ міндетті түрде қарақұмық егісінің әр га-сына гүлдеуіне 2-3 тәулік қалғанда бал арасының 2-3 ұясын әкеліп қою керек. Ол өсімдікті тозаңдандырып, қарақұмықтың өнімін әр га-сынан 3-4 ц арттыруға көмектеседі. Егін жинау қарақұмық дәнінің 70-75%-ы қоңырланған кезінде басталады. Қарақұмық шірнелі өсімдіктерге жатады. Бал аралары оның әр га-сынан 50-60 кг, ал қолайлы жағдайда 100 кг-ға дейін бал жинайды. Күздік бидай үсіп кеткен жылдары қарақұмықты сақтық дақыл ретінде пайдаланады.