9.Жүгерінің биологиялық өнімділігін анықтаңыз, 70 * 35 жүгері отырғызу схемасы, бір өсімдіктегі масақ саны 2, масақтағы дән саны 420, m1000 дән -215г.

10.Солтүстік Қазақстанда жүгеріні сүрлем ретінде өсірудегі күтіп баптау шаралары.

Сүрлем үшін ерте пісетін будандарды өсіргенде, арамшөптерден тазартылған топырақтарды себу алдында тереңдігі 7-8 см-ге бірақ рет өңдеседе болады

Дәндерді егу инкрустрленген тұқымдармен 6-8 см тереңдікте жүргізіледі. Жүге-

ріні өсіргенде жүйектер қатарының тікбағыттылығын және қатараралық қашықтық-

тарды сақтай отырып, егу алдындағы сыдыра өңдеуден кейін, уақыт алшақтығын болдырмай жедел түрде егісті себу қажет. Жүгеріні себу әдісі – пунктирлі, қатарара-

лықтың кендігі 70 см, сепкіштер СУПН -8. Тұқымды сепкеннен кейін міндетті түрде

топырақты тығыздау керек. Жүгеріні сүрлемге жинауды өсімдіктер балауызданып

піскенде, яғни көк балаусадағы құрғақ заттар мөлшері 25%-дан кем болмағанда бас-

тайды. Шабу биіктігі 6-7см-ден артық болмауға тиісті. Қорыта келгенде жүгеріні, қыркүйектің бірінші онкүндігінен кешіктірмей жинап алған абзал.

V бөлім Тары. Құмай.

1.Тары.Морфологиялық құрылымы және биологиялық ерекшеліктері. Сорттары.

Тары – жармалық дәнді дақылға жатады. Құрғақшылыққа төзімділігі жөнінен тары басқа далалық өсімдіктердің ішінде алдыңғы орынның біріне ие. Құрғақшылық аудандарға өте қажетті дақыл. Өндеу нәтижесінде алынатын ақталған тары арпа және сұлы жармаларынан асып түсетін жоғары дәмділік сапасымен және қоректік қасиеттерімен ерекшеленеді. Оның құрамында орта есеппен 81 % крахмал, 12 % ақуыз, 3,5 % май, 0,15 % қант, 1,04 % клетчатка болады.

Тары сабаны мен мекенінің құрамында 0,41 азықтық өлшем бар және мал азықтық құндылығы жағынан шалғындық пішенге таяу. Тары егістігі Қазақстан республикасында 0,7 млн.га оның ішінде Павлодар, Қостанай облыстарында 0,2 млн.га. Соңғы жылдары тарының орташа өнімі 4,0 ц/га болады. Қазақстандағы тары екпе көне дақылдардың бірі. Республикамыз оның рекордтық өнімінің елі. Солтүстік Қазақстанның бірқатар аудандарында атап айтқанда Павлодар облысында тары қазір де өнім жөнінен көп дақылдардан асып түседі. Тарының дәнінде Р, Mg, витамин/ дәрумен B, B₂ заттар бар. Дәні өте тез піседі. Кәдімгі тары біржылдық өсімдік.

2. Морфологиялық ерекшеліктері.

Тамыр жүйесі – шашақты, 1,5 м дейін топырақ тереңдігіне және жан-жағына тарайды. Тамырдың негізгі массасы шашақтану кезеңі басталғанша қалыптасады, тірек ауа тамырлары түзілуі де мүмкін. Сабағы түкті. Бір өсімдікте 3-4 жемісті сабақ болады, сирек себілгенде 15-20 сіпсебас түзіледі. Сонымен қатар жер беті түйіндерінен қосалқы өркендер дамиды. Түйін аралығының саны 4-тен 10-ға дейін, сабақтың биіктігі орта есеппен 60-70 см. Тамыр коэффиценті 11550, бидайда 10112, жүгеріде 36000.

Жапырақтары – кең, қолайлы жағдайларда кеңдігі 3-4 см, ал ұзындығы 50-65 см дейін жетеді. Олардың беті түкпен көмкерілген.

Гүлшоғыры - ұзындығы 10-40 см сіпсебас негізгі кіндікте 10-40 бұтақтар қалыптасады. Шашақтардың ұшар басында жалғыздан масақша орналасады. Гүлдері негізінен өздерінің аталықтарымен тозаңданады.

Жемісі – дән, ұсақ, шар тәрізді, 1000 тұқымның массасы 5-8 г. Тұқымдылығы жоғары: бір сіпсебаста 300-ден 3000 мыңға дейін дән болуы мүмкін. Дәні қабықтылығы 15-25%.

Кәдімгі тары көптеген түршелерден тұрады. Олар бес түр тармағына біріктіріледі: қомақты, тармақты, қысылған, немесе тығыз, сопақ және тұтас.

Қысылған және тұтас тары жылуға жоғары талап қояды, ал қомақты және тармақты тарылар жылуға талабы айтарлықтай емес. Қомақты және тармақты тарының өсіп-өну кезеңі де қысқарақ болып келеді.

3 . Биологиялық ерекшеліктері.

Тары жылу сүйгіш өсімдік. Тарының өне бастауына қажетті минимум температура 10-12⁰C, алайда егін көгі 18-20 күн дегенде шығады. 15-16⁰C температурада өсімдіктің түптенуі қарқынды өтеді. Дән өнуінің оптималды температурасы 20-25º. 38-40⁰ жоғары температураға 48 сағат төзе алады.Егін көгі -1-2⁰C бозқырауды көтереді. Бозқырауға ұрынған өсімдіктер әлсірейді де, арамшөптермен ластанады. Астыққа жатқан дақылдардың ішінде тары өте бозқырауға сезімтал. 2-3⁰C бозқырауда 5-6 сағат аралығында олардың бір бөлігі зақымданады, ал 3,5-4⁰C болғанда көпшілік бөлігі опат болады. 1-2 жапырақ кезеңінде 3 жапырақ кезеңіне қарағанда бозқырауға төзімдірек. Тары жоғары температураға төзімді және темепература өскен сайын оның дамуы жылдамдайды. Бүкіл өсіп даму кезеңіне оған белсенді температура жиынтығы 1400-ден 1860^оС дейін, ал орташа мерзімде пісетін сорттарға 1600^о қажет.

Ол басқа өсімдіктерге қарағанда аңызақ және демікпеден аз зақымданады. Бұл ерекшелік тарының тамыр жүйесі, сабақ және жапырақтарының құрылысымен түсіндіріледі.

Бидай мен жүгеріге қарағанда тары суды тиімді шығындайды. Т.к. орта есеппен 200-250, бірақ 142-ден 433-ке дейін өзгереді. Тарының өнуіне тұқым салмағының 25 %-дай су қажет, бұл басқа дақылдарға қарағанда анағұрлым төмен. Тарының ылғалға қиын-қыстау кезеңі – түптенуден шашақтануға дейін. Дәннің толысу кезеңдегі ылғалмен қамтамасыз етілуінің маңызы зор. Өсіп-даму кезеңінің алғашқы үштен бір бөлігінде тары барлық ылғалдың 27 % пайдаланады, екінші бөлігінде 40 % және соңғы бөлігінде қалған 33 % ылғалды жұмсайды. Тарының ылғалға ерекше қажетсінуі шашақтанудың алғашқы 20 күндерінде байқалады. Құрғақшылық жағдайда тары өсуін тежейді, тіпті тоқтатады, жапырақтары бүгіліп, булануды біршама төмендетеді.

Көктегеннен кейін алғашқы кезеңде тары сылбыр өседі, жаңбырдың жоқтығын жеңіл көтереді, алайда өсіп-өну қабілетін сақтайды да ылғал түскеннен кейін, немесе басқа қолайлы жағдайлардан кейін жақсы өнім бере алады. Тарының осы ерекшелігі оны құрғақшылық аудандарда өсіруге мүмкіндік береді. Дәннің пісуі әркелкі жүреді – жоғарыдан төмен қарай. Бір сіпсебас орта есеппен 10-12 күн дегенде піседі.

Тары өсіруге әртүрлі топырақ жарайды: қара, қоңыр, күлгін, сортаңдау, шалғынды-саздақ. Дәнді дақылдар ішінде ол сортаңдау топыраққа ең төзімді өсімдік. Алайда ең жақсысы қара және қоңыр топырақтар. Топырақ ортасы реакциясына әлсіз әсер ете отырып, тары рН-6,0-7,0 шамасында жақсы өнім береді.

Орташа мерзімде пісетін тары сорттарының өсіп-өну кезеңі Солтүстік Қазақстан жағдайында 70-90 күн.

Вегетация фазалары:

1. Өну

2. Көктеу (7-10 күн өткеннен кейін)

3. Түптену (басқа дақылдарға қарағанда 15-20 кеш жүреді)

4. Түтікке шығу (түптену басталғаннан кейін 10-12)

5. Масақтану (көктеу басталғаннан кейін 20-25 күн, өте ұзақ болғасын бірқалысыз дамуға әкеп соғады)

6. Гүлдену (масақтану басталғаннан кейін 2-6 күн өткесін, бұл кезеңде тамырдың, сабақтың өсуі тоқтап қалады, гүлдену таңғы 10-нан 11-ге дейін қарқынды жүреді) Ұзақтығы 7-16 күн.

Тарының жемшөптік бағытында қолданылатын сорттары:

Кормовая 89. Қазақ астық шаруашылығы ҒЗИ-да шығарылған. Ауреум түршесі. 1993 жылдан бері Ақмола, Павлодар, Қарағанды облыстарында аудандастырылған. Сабағы нәзік, жақсы жапырақтанған, түктелген, ұзындығы 53 см-ге жетеді. Жапырағы ланцетті, кең ( 1,6-1,8 см ), жалаңаш, балауыз дағы жоқ, жасыл түсті. Жапырақ қынабы түкті. Тілшесі қысқа, кірпіктелген. Сіпсебасы борпылдақ, иілген, ұзындығы 24 см жетеді.Масақшасы -эллипс тәрізді, масақша қабығы үшкірленген жұмыртқа тәрізді. Дәні сопақша, сары түсті. Вегетация кезеңі орташа шаруашылықтық пісу-89 тәулік, жасыл балаусаға шабу мерзімі- 44 тәулік. Сорт өнімді.

Омская 11. Сібір АШҒЗИ-да шығарылған. Флявум түршесі. Солтүсті Қазақстанда 1994 жылдан бері аудандастырылған. Сіпсебасы шашыраңқы, иілген. Дәні сары, шар тәрізді ұзынша. Мың тұқымның массасы 6,8-7,6 г, қауыздылығы 17-18%. Вегетация кезеңі 87-105 күн. Құрғақшылыққа төзімділігі орташа, жатып қалуға, қара күйе ауруына төзімді. Техникалық жіне жармалық сапасы жақсы. Толықтылығы 73%, жарма шығымы 76-78%. Ботқа түрі мен түсі- 4-4,5балл. Ақуыз құрамы 13-14%.