4.Тіркелген күздік қара бидай сорттарының сипаттамасы.

Саратовская 5. Сорт Оңтүстік Шығыс АШҒЗИ-да шығарылған. Вульгаре түр-

шесі, диплоидты түршесіне жатады. Масағы призматәріздес және ұзынша-бұратыл-

ған, ақшыл-сары, тығыздығы орташа және орташадан жоғары. Масақша қабықшасы

ланцетті. Қылтықтары орташа ұзын және ұзын, ақшыл түсті. Дәні жартылай ашық, сопақша, ұзынша, қоңыр-жасыл түсті, сары дәндер қоспасымен, ірі.1000 дәннің мас-

сасы 28,4-37,3г. Сабандарының жуандығы орташа, берік, биіктігі жақсы теңгерімді.

Орташа пісетін сорт, өсу мерзімі 301-320 күн. Қысқа және қуаңшылыққа төзімді, жығылуға төзімділігі жақсы (4-5 балл). Өнімділігі жоғары. Сабанының биіктілігі 97-

135см, стандарт Шолпан сортынан 5см-дей қысқа.

Күздік бидай.

1.Күздік бидайдың халық шаруашылығындағы мәні және морфологиялық, биологиялық ерекшеліктері.

Күздік бидайдың азықтық мәні жаздық бидаймен қатарлас болғанмен, күздік бидайда мынадай басымдылықтары болады:

1. Күздік, көктемгі ылғалды, қоректік заттарды тиімді пайдаланады;

2. Топырвқты эрозиядан қорғайды;

3. Арамшөптермен жақсы күреседі;

4. Аурулармен аз зақымданады, бидайдың сұр көбелегімен онша зақымданбайды;

5. Өнімділігі жоғары;

6. Ұйымдық – шаруашылық қатынаста бағалы.

Дәні дән уызды ақуыздармен және басқа да бағалы заттарға бай, сондықтан ол өнеркәсіптік мақсатта кеңінен қолданылады (нан пісіруде, жарма, макарон, вермишель өнеркәсібінде).

Мал шаруашылығында – кебек ұнтағынан және пәсәрәлген күйдегі жоғары сапалы сабан және азық.

100кг сабанда 0,5-1кг қорытылатын протеин, 20-22кг. Сабанды қағаз, құрылыс материалдарын, жануарлар үшін төсеніш дайындауда қолданылады.

Қазақстанда кұздік бидайды жыл сайын 1,1 млн га, жаздық бидайды 13млн га жерге себіледі.

Соңғы жылдары күздік бидайдың орташа өнімділігі 16,3 ц/га, ал жаздық бидайда 10,1ц/га. Күздік бидайдың әлемде қол жеткізген рекордты өнімділігі теориялық потенциалға ақырындап жақындап келеді. Ең жоғары өнімділік – 141ц/га(ылғалдылығы 14% болған жағдайда осындай өнімділік 1965ж. АҚШ-тың Вашингтон штатында Танес қарқынды типтің қысқа сабақты сортында суарғанда N₁₃₅P₂₅K₅₆ nsңайтқышын енгізгенде байқалды және тіркелді. 1981ж. Шотландияда 140ц/га (N₁₁₉).

Бұрынғы КСРО-да 1984 жылы Қырғыстанда Лютесцент 46 сортынан 118,5 % алды. Күздік бидай басқа дәнді дақылдарды агротехникасы дұрыс қолданса, өнім жоғары болады.

Күздік бидайға көп уақыт ешқандай мән берілмеді, көптеген сылтаулар болды: климаттық жағдай қатаң, нашар қыстайды, мацсымдық құрғақшылықты көтермейді, өнімділігі төмен т.б. Сонымен қатар Қостанай облысындағы көпжылдық тәжірибелер барысында осы аймақта оны өсіру мүмкіндіктері және өнімділік бойынша (15-20ц/га) қолайлы жылдары жаздық бидаймен салыстырғанда басым.

2.Күздік бидайдың биологиялық ерекшеліктері.

Биологиялық ерекшеліктері.

Күздік бидайда өсу және даму екі кезеңде жүреді: күзде (егістен тұрақты бозқырауларға дейін); көктемде басталып, күзде өнім алу мен құрып біткенше.

Онда алғашқы кезеңде тамыр жүйесі мен жапырақ беті қарқындырақ дамиды.

Күзде температура төмендегенде түптену буындарында және жапырақтарында қоректік заттарының мол қоры, әсіресе, қант жиналады. Суық кезеңдер басталғанда өсімдік тыныштық күйге түсіп, қыстай бастайды. Қыстағанда өсімдік ұлпаларында су мөлшері үлкен маңызды рөл атқарады. Судың көп болуы (мұз кристалдары пайда болады) және жетіспеуінен (протоплазма блоколадтарының қалпына келмес коагуляциясына әкеледі) өсімдік өледі.

Қыстау кезеңінде қолайсыз жағдайлар кешенінің өсімдіктердің төзімділігін қысқа төзімділік,

Төмен теріс температураларға өсімдіктердің төтеп беру қабілетін – аязға төзімділік деп атайды. Күздік бидайдың аязға төзімділігі күздік бидайға қарағанда біршама төмен.

Күздік бидайдың қысқа және аязға төзімділігі күзгі шынықтыру сипатына байланысты.

Күздік дақылдарды шынықтырудың екі кезеңі ажыратылыды:

1-кезең күндіз 8-10ºС температурада жүреді.

2-кезең түңгі уақыттарда түптену буындарында.

Неғұрлым екінші фаза тез өтсе, соғұрлым өсімдік көбірек шынығады, яғни аяздарға біршама төзімді.

Шынығу үрдісі өте күрделі, оның мәні, маңызы толық ашылмаған, мысалы ашық жылы күн мен салқын түн шынығуға үлкен үлес қосады, ал құбылмалы жылы ауа райы шынықтыруды әлсіретеді.

Құрғақшылықты күз (Солт. Қазақстанда жиі болып тұрады) шынығу кезеңіне жаман әсер етеді. Күшті шыныққан күздік бидай түптенудің түйінінде 30 градус аязды көтереді.

Жақсықар жабыны күздік бидайды қысқа үсіктен және ерте көктемгі кебуді алдын алуға мүмкіндік береді. Қысқа беріктігіне тым ерте және тым кеш егілген себу мерзімі әсер етеді.

Күздік бидайдың өлудің себептері:

• Өсімдіктің үсуі. Күзде әлсіз дамығанда, температура күрт төмендеп, қар жабыны жеткіліксіз болғанда пайда болады. Күресу шаралары: аязға төзімді сорттарды қолдану, фосфор, калий тыңайтқыштарын енгізу, себу жұмысын уақытында жүргізу, тұқым тереңдігін ұлғайту, сүрі танапта ықтырма ретінде қар тоқтату.

• Өсімдіктің тебіндеуі. Тамырдың, түптену түйінінің топырақ бетінде болуы. Күресу шаралары: себуге дейін және кейін тегістеу, тұқымды терең сіңіру.

• Өсімдіктің тұншығуы. Өсімдіктің жадаулығынан пайда болады. Бұны болдырмай үшін топырақтың тоңазуын жеделдету және пласт шығынын азайту мақсатында қарды тегістеу керек. Өсімдік тыныс алғанда өсімдік заты азотпен шамадан тыс қорктендіргенде тым ерте және жиі егістер болып табылады.

Қостанай облысы жағдайында күздік бидайдың өлуі қыстау жағдайының қолайсыздығынан туындайды, ал негізінен бұл ерте көктемде болады, жерүсті беті күн сәулесі жарығының арқасында уақыттан бұрын оянады және ылғалды буландырады, ал тамыр жүйесі тоңазыған топырақта орналасады және ылғалмен қамтамасыз ете алмайды, түңгі аяздардың әсерінен (12-14ºС) өсімдік әлсірейді және өледі. Сондықтан өсімдіктің ерте көктемде өсуін өосымша қар қабатын түзу арқылы тежеу керек.

Температураға талабы. Минималды температура 1-2ºС жылылық, бірақ бұл кезде өсу қарқыны аз болады. Оңтайлы температура 12-15ºС, бұндай температурада егін көгі 5-6 тәуілікте пайда болады.

Көктемгі өсу температура 3-4 градус жылы болғанда жүзеге асады. Ең қолайлысы 12-14 градус жылылық. Қысқы – көктмгі уақытта күзгі бидай төмен температураларға және күрт өзгерістерге сезімтал.

Қар жабынсыз ол 16-18 градуста түптену түйіні жатып қалған кезде өледі, қар жабыны 20 см болғанда 30 градусқа дейінгі аязды көтереді.

Түптену фазасында оңтайлы температура 12-14ºС, түтікке шығу кезеңінде 15-16 градус, масақтануда 18-20градус, гүлдену 20-23 градус.

Ылғалға талабы. Күздік бидай күзде және көктемде түптенеді. Жаппай түптену ылғалдылық жеткілікті және температура 8-10 градус болғанда байқалады. Ауа райы құрғақ болғанда түптену азаяды.

Күзгі жауын шашындар сабан шығымымен гөрі, дән шығымының жоғары болуын қамтамасыз етеді. Көктемгі жауын шашындар вегетациялық массаның өсуін күшейтеді және жаңа өркендердің пайда болуы үшін жақсы жағдай жасайды. Көктемгі оянудан масақтануға дейін күздік бидай вегетация бойы жалпы ылғал қажеттілігінен шамамен 70%-ын жұмсайды, ал гүлденуден балауызданып пісу кезеңі аралығында 20%-ын жұмсайды. Ең өнімдісі ЕӨЫҚ 70-75% болғанда ТК- 400-500.

Топыраққа талабы. Күздік астық дақылдары арасында күздік бидайдың топыраққа талабы біршама жоғары. Реакция бейтарап болу керек (рН 6-7,5)

Ең тұрақты және жоғары өнімділікті күздік бидай құнарлы, ылғалы мол, арамшөптерден таза қара жіне қара қоңыр топырақтарда береді. Батпақты топырақтар жарамсыз. Жеңіл балшықтарда және құрғатылған торфты топырақтарда жағдай нашар. Танап ойықсыз тегістелген болу керек.

Жарыққа талабы. Ұзақ күнді өсімдік. Вегетациялық кезеңі 240-320 күн.