1 бөлім

1.Өсімдік шаруашылығы ғылыми пән ретінде және ауыл шаруашылығының саласы ретінде

Өсімдік шаруашылығы – ауыл шаруашылығының ең басты және маңызды саласы. Негізгі міндеті – өсімдік шаруашылығындағы өнімді шығару үшін мәдени өсімдіктерді өңдеу. Өсімдік шаруашылығынсыз  адамзаттың толыққанды өмір сүруі мүмкін емес. Өсімдік өсірудің өзі тұрғындарды азық-түлікпен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, өсімдік шаруашылығынсыз мал шаруашылығы да жүзеге аспайды, себебі өсімдіктерсіз малға  азық  болмайды.  Сонымен  қатар,  өсімдік шаруашылығы өндірістің көптеген салаларын өсімдік шикізатымен қамтамасыз етеді, мысалы, тағамдық, аралас құрамды, фармацевтикалық, тоқымалық, парфюмерлік және тағы басқалары. 

Өсімдік шаруашылығы егін шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, орман шаруашылығы, шалғындық, гүл өсіру және жеміс өсіру сияқты кіші салаларды енгізеді. 

Өсімдік шаруашылығы өсімдіктің нақты мүмкін өнімділігін зерттеп және агротехникалық кешендік әдістерін, сонымен бірге оларды зиянкестерден, аурулардан және арамшөптен қорғауды құрастырады. Өсімдік шаруашылығы агрохимия, агрометериология, физиология, морфофизиология, энтомология, фитопатологиямен тікелей байланысты.

Елдің өсімдік шаруашылығының теориясы мен практикасының дамуына зор үлес қосқан ғалымдар Тимирязев К.А.,Стебут И.А. Прянишников Д.Н., Вавилов Н.И., Якушкин И.В., Носотовский Л.И., Кулешов, Майсурян Н.А. және т.б.

Өсімдік шаруашылығының ғылым ретінде даму барысында одан жеке бірнеше сала бөлінді: көкініс , жеміс, орман, шалғындық шаруашылықтары, ауыл шаруашылық технологиясы және т.б.

Бүгінгі күні өсімдік шаруашылығының ғылым ретінде мынандай анықтамасы бар: « Өсімдік шаруашылығы – егістік мәдени өсімдіктер туралы ғылым, өсімдіктердің алуан түрлігін, олардың биологиялық және физиологиялық қоршаған орта фактор әсеріне қатынас ерекшеліктерін және өнімділі мен сапасын артатын өсірудің жаңа әдістемелері

2.Егістік дақылдардың өндірістік және ботаника-биологиялық топтамасы

№ р/б	Дақылдардың алынған өнімдерінің қолдану негізіне қарай топтары	Биологиялық топтастыру	Егістік дақыл
1	Дәнді дақылдар	1. І топ астық 2.ІІ топ астық 3.Астық-бұршақтылар	Бидай, қарабидай, сұлы, арпа Жүгері,шай жүгері,күріш,тары, Асбұршақ, , үрмебұршақ майбұршақ, ноғат, атбас бұршақ, ноғатық, жасымық, бөрі бұршақ
2	Тамыржемістілер Түйнектамырлылар Бақша дақылы Малазық орамжапырақ	1.тамыржемістер 2.түйнектамырлар 3. бақша дақылы 4.малазықтық ормажап	Қант ж/ә малазылық қызылша, сәбіз,турнепс, тарна, Картоп, жер алмұрты Қарбыз,қауын, асқабақ. Картоп, жер алмұрты, Малазықтық орамжапырақ
3	Мал азықтық дақылдар	1.Көпжылдық бұршақ шөптер 2.Астық тұқымдас көпжылдық шөптер 3.біржылдық бұршақ тұқымдас шөптер 4. Біржылдық астық шөптер 5.Жаңа көпжылдық малазық шөптер 6. Жаңа біржылдық шөптер	Жоңышқа, түйежоңышқа, эспарцет, беде, Еркекшөп, арпабас, тамырсыз бидайық, қияқ Сиыржоңышқа, сераделла, біржылдық беде Судан шөбі, итқонақ, Шығыс ешкібұршағы, таран забайкалдық, Майлы шоңыр, ақ алабота
4	Майлы және эфирлі майлы дақылдар	Майлылар Эфирлі майлылар	Күнбағыс, мақсары, қышы, рапс, арыш, жер жаңғағы, зығыр, перилла, Кориандр, анис, тмин, бұрышты жалбыз, мак
5	Талшықтылар	1.тұқымға арналған талшықты өсімдіктер 2.тінді талшықтылар	Мақта, Талшыұты зығыр, қарақурай,
6	Темекі, махорка	1.есерткіліктер Темекі Махорка	темекі махорка

.

3.Қазақстанда ақуыздық және дақылдық мәселелердің шешу жолдары

Ақуыздық құрамы 8 ден 22% дейін өзгеріліп тұрады. Орталық химиялық зертхана мемлекеттік сорт сынау комиссияның деректері бойынша Солтүстік –Батыста өсірілген бидай құрамындағы ақуыз 12,6%, ал Солтүстік Қазақстан аудандарында 17,3%.

Ақуыз мөлшерін көбейту агротехниканың арқасында болады. Оның жиналуына миниралды және органикалық тыңайтқыштарды енгізу, ең жақсы алғы дақылдарға орналастыру тиімді. Балауызданып пісу кезенінде жинағанда тұқымда ақуыз мол болады, ал толық пісу кезенінде азырақ болады.

Ақуыздар- адам және жануар ұлпаларын құрастырудағы негізгі материал. каллориялығы жағынан ақуыздар крахмал, қанттардан жоғары, тек өсімдік майлардан кейін болады. Олар жай (протеиндер)және күрделі (протеидтер) болып бөлінеді. Протеидтерде күрделі химиялық құрамы, оларға нуклеопротеидтер мен минопротеидтер жатады.

Ақуыздың құнарлығы оның құрамындағы амин қышқылдардың мөлшерінен анықталады, неғұрлым олар көп болса соғұрлым мал азық бағасы жоғары болады. Ең үлкен бағысы осы амин қышқылдарда болады: валин, мизик, триптофан.

Жай ақуыздар осы фракциялардан тұрады:

1. сула еритін- альбуминдер

2. бейтарап тұзардың әлсіз еретінділерде еритін- глобулиндер

3. 70- 80%этил спитрінде еритін – глиадиндер

4. Қышқылдар мен сілтілердің әлсіз еретінділерінде еритін- глютениндер

Ең көп бағалығы глиадин және глютениинде бар. Нан пісіруде 1:2 қатынаста қолдану қолайлы. Суда ерімейтін ақуыздарды –дән уыз деп атайды. Ол ақуызды заттардың жиынтығы, крахмал және басқа да заттардан тазартылғаннан кейінгі. Дән уызының кұнарлығы мен қасиетінен нанның дәмі байланысты.

Бидайдағы шикі дән уыз құрамы 16дан 50% дейін өзгеріп тұрады, қара бидайда 3,1- 9,5%, арпада 2- 19%. дән уызының бағалығына сыртқы орта күшті әсер етеді. Мысалы, ыстық, құрғақ күндері тұқым толысқанда дән уыз мөлшері көбееді. Тұқымның зиянды тасбакамен зақымдалған кезде ақуыз мөлшері азаяды.

Жақсы дән уыз ұзартып созады, және де үзілмей кедеріске жол бермейді. Сондықтан бидайдың дән уызы созылған болады, қара бидаймен салыстырғанда және бидайдан жасалынған нан қара бидайдан жасалынған нанға қарағанда қуыстау және жақсы көтеріледі.