108. Топырақ қорғау техникасы мен өндеудің сапасын бақылау.

Топырақ қорғаушы машиналар жүйесінің бәріне қойылатын негізгі талап топырақта кесекті құрылым жасау, топырақ бетін минималды шандандыру және өсімдік қалдықтарын қалдыру.

Жазықтілгішті топырақты өңдеу. Жазықтілгішті өңдеудің сапасын келесі көрсеткіштермен бақылайды: өндеу кезеңі қосыпту тереңдегі, өңдеу тереңдегінің тұрақтығы, аңыздардың зақымдану дәрежесі, танап бетінің айдарлығы, қитақтардың болмауы және арамшөптердің кесілу дәрежесі.

Инелі тырмалармен тырмалау. Инелі тырмалар жұмыс сапасын қопсыту тереңдігінен (см), аңыз санынан (дана/м²), уатылу дәрежесінен (%), беткі қабаттың тегістігінен (см), атжал қалуынан

Шұңқырлау. Шұңқырлау сапасы шұңқырлар тереңдігінен, бір қатардағы шұңқыр арасындағы бөгет енінен, агрегаттың қатар өткелінің арасындағы ұштасқан алқап енінен, атжал болуымен бағаланады.

Тілу. Тілу сапасы куыс терендігінен, онын енінен және агрегатың қатар өткелдерінің қуыстарының арасындағы қашықтығымен бағаланады.

109 Топырақтың құнарлығы және мәдени түрлері

Топырақ құнарлылығы.'Топырак құнарлылығы деп, оның өсімдіктердіц өсуі мен дамуы кезеңдерінде, барлық кажетті жағдайлармен үздіксіз қамтамасыз ету касиетін айтады.

Мэдени топырақтың түрі. Ауыл шаруашылық дакылдарының өнімі мен топырақ құнарлылығын арттыру мақсатымен, адамның белгілі бір максатпен әрекет ету салдарынан топырақтың (агро-физикалық, агрохимиялық, биологиялық және агротехникалық) қасиеттерін өзгертуді — топыракты мәдени түрге келтіру деп түсінуге болады. Топырақты мәдени түрге келтіру арқасында шым-күлгінді жэне сортаң топырақтар жаксы өзгереді.

Топыракты мәдени түрге келтірудің мынадай керсеткіштерін атап етуге болады:

1. Агрофизикалық — топырақ құрылымына және жырту қабатының құрамына, аэрацңясына (тұрақты санылаулығы ен кемі 15—20 процент болатындай) қолайлы жағдай жасау. Соның арка­сында жабдыкталатын су қасиеттері — су еткізгіштік, су ұстағыштың кабілетіне, жоғары су сыйымдылығына, суды кетерудің төмен қабілетіне ыңғайлы жағдай туғызу;

2. Агрохимиялық — сіңірілген кальций мөлшері кебейгенде және сіңірілген сутегі, натрий азайғанда,'топырақ ерітіндісіне ко­лайлы реакция болғанда, коректену элементтерін қажетті мелшер­де жарамды формада сақтауға, зиянды химиялық қоспалар (те-мірдің шала тотығы, алюминийдің жылжымалы қосылысы, сода) жок болғанда топырақка жоғары сіңіру кабілетін беру (100 г топыракта 30—40 мг/экв);

3. Биологиялық — топыракта қарашірік кеп болып, сапалық құрамының жақсаруымен (гуминдік қышқылдардын, мелшері көбейеді және фульвокышкылдардын мөлшері азаяды. Мұның өзі" органикалық заттардың тұрақтылығын арттырады) болатын ыдырау мен жуылып кетпеу процестерін тездетеді, онда ететін микробиологиялық процестерге жоғары белсенділік береді.

4. Агротехникалык — арамшеп есімдіктерініц түқымы мен вегетативті органдарынан, зиянкестер мен аурулардан таза, жел жә­не су эрозиясына тезімді қуатты жырту қабатын жаса.

110 Топырақтың ауа режимі

Ауа режимі деп ауаның топыраққа ауысатын барлык құбылысының жиынтығын, оның топырақта жұмсалуы мен физикалық күйінің өзгеруін айтады.

Өсімдік тамырларының тыныс алатын негізгі көзі — топырақ ауасы. Егер есімдіктердің топырақ үстіндегі бөлігі (сабак және жапырактар жиынтығы) адамдардың катысуынсыз оттегімен қапағаттандырылса, онда жер астындағы бөлігін (тамырларды) онымен қамтамасыз ету егіншінің үлесіне тиеді.

Мәдени дақылдар үшін топырақтағы ауаның манызы, сумен қамтамасыз еткенмен бірдей. Оттегі — биологиялык процестердің жаксы етуі үшін, тамырлардың тыныс алуы үшін қажет. Ылғал көп болғанда және оттегі жетіспегенде тамыр түктері пайда бол­майды. Ол жетіспегенде келтеген есімдіктердің тұқымы өнбей қа­лады.