Ықтырмалы сүр танапты өңдеу технологиясы

106. Топырақтың физикалық-механикалық қасиеттері және орындалған далалы жұмыстардың сапасын бағалау

Топырақты өндеу сапасы қолданған құралдың конструкциясына, агрегаттың жылжу жылдамдылығына, топырақтың физикалық-механикалық қасиеттеріне байланысты болады. Оларға созымдылық, жабысқақтық, байланыстық, қаттылық және физикалық пісу жатады.

Созымдылық - топырақтың өз пішінін өзгертіп, ұзақ уақыт оны сақтау қасиеті.

Жабысқақтық - топырақтың жанасқан заттарға және топырақты өндейтін құралдарға жабысу қабілеті. Құрғақ немесе шамадан тыс ылғалды кезінде топырақта жабыскақтык болмайды. Жабысқақтығы ең жоғары топырактар ол ылғалды күйлегі механикалық құрамы ауыр топырақтар. Жабысқақтық топырақтың құрылымдық күйі, кебірлігі және қарашірік мөлшері әсер етеді.

Қаттылық - топырақтың ішіне қысымның күшімен бір дененің кіруіне қарсы түру қабілеті. Ол арнайы приборлармен анықталады қаттылықты өлшегіштермен. Топырақтың аттылығы оның ылғалдануына, сіңірілген негіздердің құрамына, механикалық құрамына және топырақтың қарашірік мөлшеріне байланысты болады.

Топырактын физикалык пісуі — топырақтың жақсы уатылып, топырақты өндейтін құралдардың жұмыс органдарына жабыспайтын күйі.

Далалық жұмыстардың сапасын бақылау дегеніміз агрономиялық қызмет жағынан агротехникалық талаптардьщ орындалуын үнемі бақылау.

107. Жырту тереңдігін өлшеу және отамалы дақылардың қатараралық өндеулері

Жырту сапасы тереңдігінен, тегістігінен, тоң кесектілігінен, өсімдік қалдықтарының толық енгізілуінен, аудару дәрежесінен, атжал болмауынан бағаланады. Өңдеу терендігін қарық өлшегігпен немесе сызғышпен ашық, қарықта және жыртылған жердің диагоналынан анықтайды. 15-20 өлшемнен кем болмау керек. Жыртудың орташа тереңдік аутқуы берілгеннен + 2 см-ден аспау керек. Жыртылған жер бетінің тегістігін бау және рулетканың көмегімен анықтайды. Жыртылған танапта бір-бірінен 10 м қашықтыққа екі қазықша қояды. Олардың арасына ұзындығы 10 м бау салады, ол топырақ тегіс еместігін түгел қайталайды. Екінші қазақшаға жетпейтін бау бөлігі жалпы ұзындыққа пайызбен көрсетілетін тегіс еместік коэффициенті болып саналады. Егістің ірі кесектігін көзбен және алқабы 1 м² квадратты рамканың көмегімен бағалайды. Рамканы егістіктің үстіне салып, келденеңінен 5 см-ден ірі агрегаттар алып жатқан алқапты санайды. Дм²-пен көрсеті жөн ірі кесектер алып жатқан рамканың жалпы алқабынан пайызбен көрсетілген алқап ірі кесектік болады. Ол 15%- дан аспау керек.

Танап бетінің айдарлығын айдар биіктігін сызғышпен арқылы анықтайды. Ол үшін топырақ бетіне рейканы қояды (профилеметр болмаса), сосын айдардың астынан рейкаға дейінгі қашықтықты сызғышпен өлшейді . Айдар биіктігінің орташа мәні 7 см-ден аспау керек.

Жырту сапасының басқа көрсеткіштерін (қыртыс аударымы, қалдықтар енгізілуі, атжалдар болуы) жыртылған танаптың диагоналімен анықтайды.

Отамалы дақылардың қатараралық өндеулері. Қатараралық культивацияның сапа көрсеткіштеріне қопсыту тереңдігі, қорғау аймағының ені, мәдени дақылдарға зақым келтіру дәрежесі, арамшөптерді қию дәрежесі жатады.

Культивация тереңдігін тексеру үшін қатар арасында топырақты тегістейді, қорғау аймағына рейка қояды, сосын өңделген жерге сызғышты қатты жерге дейін енгізеді. Рейканың астынғы жағынан қатараралықтың үш жерінен, кулътиватордың толық енінен қопсыту терендігін өлшейді, өндеудің орташа тереңдігін есептейді. Ол берілген теренділіктен ауытқымау керек; бір жақты табан үшін 1 см, жебе табан, қопсытатын табан үшін 2 см. Культиватордың жұмыс мүшелері қалдырған қарықтардың орташа тереңдігі гонның ұзындығымен өлшенеді. Ол 4 см-ден аспау керек.

Бақылау аймағының енін гонның ұзындығымен 3 жердең бақылайды. Қорғау аймағы қатардың ортасынан 10-15 см болу керек. Берілген қорғау аймақтың орташа енінен ауытқуы 2 см-ден аспау керек. Мәдени дақылдардың зақым келу дәрежесін анықтау үшін агрегат өткенге дейінгі қатардағы өсімдік санын және агрегат өткен соң зақым келген өсімдік санын санайды. Зақым келген өсімдіктер санын пайызбен бақылайтын қатардың ұзындығындағы жалпы санына көрсетіп, агрегатпен жасалынған өсімдіктердің зақым келтірілуін анықтаймыз.

Бірінші және екінші өңдеулерде ол 5-7%, кейінгілерде 15-20% - дан аспау керек. Өнделген алқаптың еніндегі барлық арамшөптер кесілген болу керек.