78. Күздік және кыстайтын арамшөптердің айырмашылықтары

Қыстайтындар. Бұл топтағылардың биологиялық ерекшелiктерi, олар көктем мен күздiң жағдайына байланысты, жаздық дақылдар немесе күздiк дақылдар сияқты өсіп-дами алады. Егер арамшөптер көктемде көктеп шықса, олар жаздық дақылдар сияқты дамып, күзде тұқым бередi. Күзде көктеген арамшөптер қыстап шығып, келесi жылы өз тiршiлiгiн әрi қарай жалғастырады, былайша айтқанда күздiк дақылдар сияқты өсіп-дамиды. Бұл топқа егiстiк ярутка, кәдiмгi жұмыршақ,  сарыбас қурай, иiссiз түймедақ т. б. Жатады

Күздiктер. Бұл топтағы арамшөптер көздерінің даму айналымын толық аяқтау үшiн күзгi-қысқы суықтың әсерiн қажет етедi. Тұқымының бiрiншi жылы көктемде, жазда немесе күзде көктегенiне қарамай қысқа дейiн тек тамыр маңайындағы жапырақтардың тобын құрады, ал астық тұқымдастар тек түптенедi де, қысқа түседi. Келесi жылы сабақтанып, гүлдейдi және тұқым бередi. Негiзiнен олар күздiк дақылдардың егiстiктерiн ластайды. Бұл топтағылар көп емес. Солтүстiк Қазақстанда жаздық дәндi дақылдардың егiстiктерiнде кездеспейдi. өкiлдерi: қара бидай арпабасы, далалық арпабас, кәдiмгi сiпсебас.

79. Егістердің арамшөптермен ластануына қарсы бағытталған шаралар

Қазіргі егiншiлiкте арамшөптермен күресудiң көптеген шаралары бар. Олар бiр-бiрiнен тиiмдiлiгiмен, пайдалану мерзiмiмен, шығынның мөлшерімен және тағы басқа көрсеткіштерi арқылы ерекшеленедi. Олардың барлығын негiзгi үш топқа бөлуге болады:

Ұйымдастыру шаралары

1.     Танаптардың ластануын анықтау.

2.     Танаптардың ластануын бағалау және экономикалық зияндылықтың шегiн анықтау.

3.     Танаптардың ластануының картасын жасау.

4.     Арамшөптермен күрестiң кешендi бағдарламасын дайындау.

  Алдын алу шаралары

1.     Мәдени дақылдардың тұқымдарын тазалау.

2.     Жемдi, мекендi, сабанды малға ұнтақталған немесе буландырылған күйiнде беру.

3.     Жол бойындағы, бос жерлердегi, қора жайлардың маңындағы арамшөптердi гүлдегенге дейiн шауып тастау.

4.     Арамшөптердің сыртқы және iшкi карантинiн сақтау.

5.     Көңді арамшөптердің тұқымдары өнгіштігін жоғалтатындай етiп дұрыс сақтау және пайдалану.

  Жою шаралары

I. Агротехникалық шаралар

1.     Сүрi танаптарды өңдеу.

2.     Күзгi топырақ өңдеу.

3.     Топырақты көктемгі өңдеу.

4.     Топырақты өсімдіктердi күтiп-баптау кезiнде өңдеу.

5.     Ауыспалы егiсте дақылдарды алмастыру.

6.     Агротехникалық тәсiлдердi қолдану арқылы екпе дақылдардың арамшөптерге қарсы бәсекелестiк қабiлетiн арттыру. 

II. Химиялық шаралар

1.     Таңдап әсер ететiн гербицидтердi егiн сепкенге дейiн пайдалану.

2.     Мәдени өсімдіктердің егiстiктерiнде таңдап әсер ететiн гербицидтердi пайдалану.

3.     Ауыл шаруашылығы дақылдарын жинап алғаннан кейiн жаппай немесе таңдап әсер ететiн гербицидтердi пайдалану.

4.     Сүрi танаптарда жаппай немесе таңдап әсер ететiн гербицидтердi пайдалану. 

III. Биологиялық шаралар

1.     Фитофаг жәндiктердi пайдалану.

2.     Арамшөптерге ауру туғызатын вирустар, бактериялар мен саңырауқұлақтарды пайдалану.

IV. Арамшөптермен күресте электр қуатын пайдалану

1.     Өте жоғары жиiлiктегi электромагниттiк қрiстi пайдалану.

2.     Жоғарғы қуатты электр тогын қолдану.

V. Физикалық шаралар

1.     Газ шiлтерi бар отты культиваторды пайдалану.

2.     Суаратын ашық жерлердiң жанындағы арамшөптердi жағуға отты машиналарды қолдану.

Арамшөптермен күресте ең жоғарғы тиiмдiлiкке шараларды кешендi және жүйелi түрде жүргiзгенде ғана жетуге болады. Бұл одан әрi ауыспалы егiстiң бiр немесе екi айналымында тек алдын алу және агротехникалық күрес шараларын пайдаланумен шектелуге мүмкiндiк бередi.

80. Агротехникалық күресу принциптері

Азжылдық арамшөптердің топырақтағы тұқымдарын жоюдың екінші тәсілі -оларды топырақтың терең қабатына сіңіру. Бұл тәсіл арамшөптердің биологиялық ерекшелігіне негізделген, өйткені көптеген арамшөп тұқымдары жердің беткі қабатынан жақсы көктеп шығады, сондықтан оларды сүдігер жырту арқылы тереңге сіңіру керек.

Арамшөптермен алдын ала күрес, олардың топырақтағы тұқымдары мен вегетативтік мүшелерін жою шаралары жүзеге асырылғанның өзінде көктем шығысымен танаптарда арамшөптер пайда бола бастайды. Ендігі міндет соларды жою. Бұл көктемдегі егіс алдындағы топырақты өңдеу жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Әсіресе, егін себудің дәл алдында жүргізілген топырақ өңдеу жүйесі көктеп шықан арамшөптерді жоюда ең тиімді агротехникалық шара.

Егін сепкенге дейін көктеп шықпаған арамшөптер топырақты вегетация кезінде ластайды, сондықтан егін сепкеннен кейін танапты тырмалау, әсіресе отамалы дақылдардың қатараралығын культивациялау ерекше орын алады.