4.П.И.Андрианов ұсынған, тұрған суда топырақтың суға төзімділігін анықтау

П.И.Андрианов ұсынып тұрған суда топырақтың суға төзімділігін анықтаудың сондай дәл әдісі емес, бірақ оңтайлау әдісі болып саналады. Бұл әдіс анық уақыт интервалындағы тұрған суда езілген топырақ агрегаттарының санын анықтауымен негізделген. Ауалы-құрғақ топырақ сынамасын тесіктер диаметрі 0,25; 0,5; 1; 2 және 3 мм електер тізбегінен елейді. Содан кейін суға төзімділіктің анализіне немесе әр фракцияны келесі су төзімділіктің орта арифметикалық санын анықтаумен, немесе көлемінен орташаланған фракцияны алады. Ыдыстың астына ( Петри шашкесі ж. 5.) филтрлі қағаз салады және оның үстіне дұрыс шеңберлермен 50 немесе 100 агрегаттарды салады. 

Ыдысқа суды біріншіден филтрлі қағазды ылғалда үшін ғана кішкене құйды. Бұл күйде агрегаттарды 3 мин капиллярлы сіңгенше қояды. Содан кейін су бойы агрегаттарда 0,5 см-ге жоғары болғанша бөлмелік температурасындағы суд құяды су агрегаттарды 0,5 см қалындықпен жауып тұрады. Аминут интервалмен толық бұзылған агрегаттар санын есептейді, судағы агрегаттардың бұзылуы, олардың су төзімділік дәрежесін сипаттайтын әр уақытта өткеннен кейін, менутқе пайызбен санау үшін түзету коэффициентін кіргізеді. . минетте бұзылмаған суға төзімді агрегаттардың коэффициенті 1 пайызға тең болады. 

5.Топырақтың жел эрозиясына қарсы тұрақтылығын анықтау

Эрозияға қарсы шараларды жүзеге асырғанда эрозия дамуының нақты себептерін, оның пайда болу механизмін және топырақтың эрозияға қарсы тұрақтылығын білу керек.

Топырақ эрозиясы — бұл оның табиғи және антропогенді факторлар әсерінен бұзылуы. Еріген қар суы мен жаңбыр суларынан пайда болған бұзылуды су, эрозиясы ал жел күшінің әсерінен пайда болған бұзылуды жел эрозиясы немесе кейде дефляция деп атайды.

Жел эрозиясы ерекше сыртқы көрініссіз ауа ағынында салыстырмалы әлсіз болғанда пайда болуы мүмкін. Бұл күнделікті эрозия деп атайды. Кең және аз қорғанысты топыр массивтерінде қатты жел жылдамдығывда шанды дауыл пайда болады.

Жел эрозиясының пайда болуы жел жылдамдығы топырақтың беткі қабатының шаңдану дәрежесіне және еш қалдықтарының болуына байланысты.

Топырақтың эрозияға қауіпті фракцияларының басталатын жел жылдамдығы бастапқы жылдамдық. Әр механикалық құрамды топырақтар үшін ол әр түрі Балпықты және тұнба фракциялар аз болған сайын бас жылдамдықта төмен болады .

Бастапқы жылдамдық топырақ бөлшектерінің көлеміне байланысты болады. Агрегаттардың көлеміне байланысты мынадай жылжу әдісі пайдаланылады айырып таниды: өлшенген бөлшектер, секіріп — 0,1 - 0,5мм, домалап — 05 – 1мм диаметрі 1 мм-ден ірі топырақ агрегаттары көбінесе шаңмен ұшпайды (олардың жылжуы үшін жер бетіндегі жел жылдамдығы 11 м/сек -тен қатты болу керек Солтүстік Қазақстанда оның болу мүмкіндігі аз.

Топырақтың жел эрозиясына қарсылық қабілетін түйіртпектіліктен бағалауға болады, яғни ауалы құрғақ топырақ салмағынан пайызбен алынған, 0-5 см қабаттағы 1 мм-ден ірі желге төзімді топырақ қорғау агрегаттарының мөлшерімен бағалайды.

6.Топырақтың құрылымы мен құрылымдылығы

Көлемі, пішіні мен беріктігі және саңылаулығы әр түрлі құрылымды бөлшектер мен топырақтың агрегаттар жиынтығы құрылым деп аталады, ал топырақтың әр түрлі құрылымды бөлшектерге ыдырау қабілеті құрылымдылық деп аталады.

Топырақ құрылымы оның құнарлығының ен басты факгорларыкың бірі болып саналады. Топырақ құрылымы туралы екі түсінік бар: морфологиялық және агрономиялық. Морфологиялық түсінік бойынша топырақтың әр типі мен оның бөлек қабаттарында анық пішінімен сипатталатын өзіне сай құрылымы болады. Оның қалыптасуы топырақ түзілу үрдісімен байланысты. Құрылым үш негізгі типке бөлінеді: текше тәрізді, призма тәрізді және тәрізді.

Агрономиялық көзқарас бойынша маңыздысы пішіні емес, құрылымды бөлшектердің көлемі мен беріктігі. Олар өз алдына микро және макро агрегаттарға бөлінеді. Бұл терминдерді К. К. Гедройц енгізген. Микроагрегаттарға диаметрі 0,25 мм-ден ұсақ бөлшектер, макроагрегаттарға 0.25 мм-ден ірі бөлшектер жатады.

Механикалық элементтер екі жағдайда болуы мүмкін:жартылай –бөлшекті және агрегатты.

Топырақтың қатты кезенің агрегатты қалпы келесі қорытындыға келеді:топырақ горизонттары әр түрлі мөлшердегі кесектерден құралған,олар бір-бірімен байланысқан немесе илмен жабыстырылған құм мен шаң бөлшектерінен тұрады.Түйіршіктер көп немесе аз дәрежеде бір-бірінен ажыратылған.Осындай топырақ түйіршіктердің жиынтығы топырақ құрылымын құрайды.

Құрылымдық топырақта түйіршіктердің мөлшері әр түрлі болады. Агрономиялық бағалы суға төзімді топырақ құрылымы деп саналады,мөлшері әр түрлі түйіршіктерден 10-нан 0,25-мм-ге дейін макроқұрылым тұрады.Түйіршіктер осындай мөлшерде –агрегаттар,ал топырақ құрылымын –агрегатты деп аталады.Ауыл шаруашылықта аса бағалы суға төзімді агрегаттар.Мөлшері 1-ден 4 мм дейін саналады, астықты-агрегатты құрылымның жиынтығын құрайды.Түйіршіктер 0,22 мм кем микроагрегаттар деп аталады.

7.Морфологиялық және агрономиялық жағынан топырақтың құрылымын бағалау ерекшелігі

Морфологиялық түсінік бойынша топырақтың әр типі мен оның бөлек қабаттарында анық пішінімен сипатталатын өзіне сай құрылымы болады. Оның қалыптасуы топырақ түзілу үрдісімен байланысты. Құрылым үш негізгі типке бөлінеді: текше тәрізді, призма тәрізді және тәрізді.

Агрономиялық көзқарас бойынша маңыздысы пішіні емес, құрылымды бөлшектердің көлемі мен беріктігі. Олар өз алдына микро және макро агрегаттарға бөлінеді. Бұл ерминдерді К. К. Гедройц енгізген. Микроагрегаттарға диаметрі 0,25 мм-ден ұсақ бөлшектер, макроагрегаттарға 0.25 мм-ден ірі бөлшектер жатады.

8.Агрономиялық бағалы құрылым

Кез-келген топырақтардың бағалы агрономиялық құрылымына төмендегідей қасиеттері жатады:

1.Олардың жеке бөлшектерінің диамері орта есеппен 0,25-тен 10 мм дейін болуға тиісті;

2.Беріктілігі (суға төзімділігі ),яғни судың шаю әрекетіне қарсы тұратын қасиеті;

3.Механикалық төзімділігі (Н.А.Качинский пікірі бойынша серпімділікке төзімділігі),яғни механикалық күш пен бұзу әрекетіне қарсы тұратын қасиеті(байламдылығы);

4.Қуыстылық пен уақ тесіктілік жеткілікті, ондағы ылғалдың қозғалуына кедергі жасамайды;

5.Жел эрозиясына төзімділігі ( 1 мм-ден ірі түйіршіктер жел эрозиясына тұрақты деп есептелінеді).

Топырақта агрономиялық бағалы құрылымдардан айырмашылығы бар,жоғарыдағы атап өткен қасиеттері жоқ,” уақытша ” берік емес құрылымдар да кездеседі.Агрономиялық бағалы құрылымның іс жүзіндегі маңызы-ең алдымен топырақтың жалпы массасындағы олардың құрамына,яғни топырақтың құрылымдық дәрежесіне (процент есебімен ) және оның агрегаттарының беріктік деңгейіне байланысты болады.Топырақтың құрғақ массасындағы агрономиялық бағалы құрылымның болуына байланысты зерттеуші проф. В.Е.Казаков топырақ құрылымының төрт дәрежесін атап көрсетті:1)жоғары құрылымдысы-80 проценттен көбі;2)құрылымды-65-80 процент; 3)құрылымдығы нашар -50-65 процент;4)құрылымсыз-50 проценттен азы.