Мұнай мен газ кенорындарындағы жерасты суын зерттеудің мәні қандай?

Мұнай-газ кенорындарында мұнай мен газ жерасты суымен бiрге орналасады. Мұндай жағдайда олар тығыздығы бойынша табиғи жiктеледi, яғни газ ең жоғарғы жағына орналасады, одан төмен қабаттың мұнайға қаныққан бөлiгi, ал ең астында – сулы қабат жатады. Қабаттың бұл бөлiкшелерi бiр-бiрiнен шартты түрде газ-мұнай жапсары (ГМЖ) мен су-мұнай жапсары (СМЖ) беттерi арқылы бөлiнедi. Газ, мұнай мен суды табиғи жiктеуге олардың жоғарыда айтылғандай қабiлетi, мұнай мен газдың табиғи жағдайда арнайы тұтқыштарда орналасуы себеп болады. Ең көп таралғаны құрылымдық типтi тұтқыштар, яғни қабаттардың өтiмсiз таужыныстармен жабылған дөңес иiлiмдерi. Мұнай-газ кенорындарының қабаттық суы М.А.Жданов және т.б. бойынша, мұнай жатынына немесе мұнайлы қабатқа қатысты бiрнеше түрлестерге бөлiнедi: 1) төменгi шетiндегi су мұнайлы қабаттың төменгi бөлiктерiнде орналасып, мұнайлы жатынды астынан кернеп тұрады; 2) табандық су барлық құрылым ауқымында, оның дөңес бөлiгiн қоса алғанда, мұнайлы қабаттың төменгi, табандық бөлiгiнде орналасады; 3) аралық су сулы қабаттарда немесе бiрегей мұнай өндiру нысаны болып табылатын мұнайлы қабаттың қабатшаларында болады. жоғарғы су мұнай жатынының үстiнде жатқан таза сулы қабатта, ал төменгi су мұнай жатынының астындағы таза сулы қабатта орналасады. Мұнай кенорындарында оқшауланған газ жатындары мен жерасты суының көптеген типтерінің болуы мұнай, газ бен судың арасындағы жапсарлардың әртүрлі жағдайына да әкеледі. Атап айтқанда, төменгі шеткі су үшін мұнай-газ жапсарының жағдайы екі – сыртқы және ішкі контурмен анықталады. Сыртқы контур мұнайлы қабаттың жабыны бойынша, ал ішкісі – табаны бойынша жүргізіледі. Мұнайлылықтың ішкі және сыртқы контурларының арасында орналасқан қабат бөлігінің жоғарғы жағында мұнай, төменгі жағында су орналасып, ол контур маңы белдемі деп аталады. Мұхит орталық жоталар ұзына бойында тектоникалық және жанартаулық белсенді, спредингтің қазіргі зоналары болып табылады, яғни олар – мұхит түбінің кеңею және жаңа жаралған мұхиттық қыртыстың ұлғаю зоналары.

Мұхит орталық жоталардың сипаттамасы? Мұхит орталық жоталар (МОЖ) жалпы ұзындығы 60 мың км шамасындағы планеталық жүйе жасайды және барлық мұхиттарды қиып өтіп, олардың түбінің 1/3-дей бетін қамтиды. Мұхиттық қыртыс жоталар ауқымында минимал қалыңдыққа ие, ал кей жерлерінде тіпті жоқ болады; литосфераның қалыңдығы әдетте 30 км шамасынан аспайды.

Мұхиттарға қандай құрылымдық элементтер тән? Мұхит түбінің ең ірі елеулі құрылымдық элементтері ғана сипатталған. Оларға мұхит орталық жоталары (МОЖ), біршама тұрақты әрі орнықты алқаптары – мұхит платформалары және трансформдық жарылымдары кіреді.

НННННННННН

Ноосфера деген не, осындай қабат болуы мүмкін бе? Адамның геологиялық ортаға техногендік әсер ететін барлық алқабы техносфера, ал академик В.И. Вернадский ноосфера, яғни адам мен оның техникасының геологиялық ортаға саналы ықпал ететін алқабы деп атаған. Техногендік әрекет әрдәйім жер қыртысының белгілі бір бөлікшесіне бағытталып, бір жағынан – геологиялық ортаның берілген бөлігінің қасиеттері мен процестерінің, ал екінші жағынан – әрекеттің сипаты мен қарқындылығының өзара байланысынан туындайтын салдарларға әкеледі.

ОООООООООО

Озон қабаты және Жер альбедосы деген не? Стратосфера 50–55 км биiктiкке дейiн таралады. Ауа стратосферада өте сирек және Күн сәулесiнiң тiкелей ықпалынан жылынады. Стратосфера ауқымында қалыңдығы 25–30 км озон қабаты орналасады, ол барлық тiршiлiк үшiн қатерлi Күн радиациясы ультракүлгiн сәулесiнiң көп бөлiгiн жұтып алады. Атмосфераның басты компоненттерi – азот (78,09 %), оттек (20,95 %), аргон (0,93 %) мен көмiртек қостотығы (0,03 %). Олар құрғақ ауаның 99,99 % мөлшерiн құрайды; шағын құрамдас бөлiктерiне озон, сутек, инерттi газдар жатады. Жер атмосферасының құрамында айрықша орынды ылғал, ұсақ коллоид бөлшектер, әртүрлi тектi тозаң алады. Күннің Жерге жететін толық энергиясы 173 млрд кВт шамасында болады. Бұл энергияның 2/3 бөлігі атмосфера мен Жер бетінде жұтылса, ал қалған бөлігі қайта шағылысады немесе сейіліп кетеді. Планетадан шағылысқан жылу бөлінуінің мөлшері альбедо деп аталады. Жер альбедосы 0,35 шамасында.

Оксидтер мен гидрооксидтер класы минералдарының сипаттамасы? Оксидтер және гидроксидтер – кең таралған минералдар, әсіресе кварц SiО₂ және оның көптеген түрлестері силикаттармен тығыз байланысты. Сонымен қатар темір, хром және алюминий рудаларын жасайтын минералдар өкілдері: гематит, магнетит, хромит, лимонит және гидраргиллит. Оксидтер мен гидроксидтер класы – металдар мен металлоидтардың оттекпен және гидроксилмен қарапайым қосылыстары. Оларға 40-қа жуық элемент кіреді. Құрамы бойынша әртүрлі оксидтер мен гидроксидтердің негізгі массасы жер қыртысының ең жоғарғы қабаттарында – құрамында еркін оттек бар атмосфераның шекарасында шоғырланған. Гидроксидтердің негізгі массасы таужыныстардың мору қыртысында жаралады. Сусыз қарапайым оксидтер минерал - жаралудың эндогендік процестерінде түзіледі. Органикалық тiршiлiк палеозойда көп өзгерiстерге ұшыраған. Ордовик-силур дәуірлерінде алғашқы омыртқалылар пайда болса, карбонда қосмекендiлер жаралып, жануарлардың құрлыққа шығуы басталған. Оған дейiн – силур-девонда құрлықта алғашқы өсiмдiктер өссе, ал соңғы девон-карбонда қаулаған орман өсiп, көмiржаралу қарқынды жүрген. Мезозой эрасында құрлықта, суда және ауада өмiр сүруге бейiмделген бауырымен жорғалаушылар ерекше дамып, басым тiршiлiк еткен. Алғашқы ергежейлi сүтқоректiлер мен кәдiмгi құстар пайда болған. Өсiмдiктер арасында жалаңаш тұқымдылар басым болса, дәуiрдiң соңында пайда болған гүлдiлер жылдам өркендей бастады. Юра дәуірінде динозаврлар барлық жерде мекендеген. Мезозой мен кайнозой тоғысында тiршiлiк әлемiнде кембрийдiң басынан берi болмаған дағдарыс орын алған. Жануарлардың көптеген топтары – алып динозаврлардан бастап, майда фораминиферлерге дейiн осы кезде жойылып, олардың орнына жаңа организмдер – олардың ішінде алдымен сүтқоректiлер келген. Осыдан 3,0 млн жылдай бұрын Жерде адам пайда болып, антропоген кезеңi басталған. Алғашқы адам пайда болып, дамыған ошақтардың бiрi Қазақстан саналады (Оңтүстiк Қазақстанның Қаратау жотасы). Антропоген кезеңінде Қазақ даласында сан түрлі жануарлар мекендеп, өсімдіктер өскен.

Органогендiк карбонат жиналымдардың өзiндiк пiшiнi – теңiз түбiнде өсiп, биiктеп көтерiлiп, кейде су деңгейiнен асып кететiн органикалық құрылымдар. Бұл құрылымдар су бетiне жақындағанда, олар рифтерге айналады. Қазiргi органогендiк құрылымдарды көбiнесе маржан полиптерi түзедi. Бұл жекелеген немесе колониялық теңіз жануарлары су түбіне бекітіліп тіршілік етеді. Маржан рифтерi өлшемi, пiшiнi мен теңiз алабында орналасуы бойынша жағалық, тосқауылдық түрлерге және атоллдарға бөлiнедi. Жағалық риф деп жаға бойымен созылып, одан тар және саяз су жолағы бойынша бөлiнетiн құрылысты айтады. Тосқауыл риф – жағалаудан бiршама алыс орналасқан және одан кең әрi жеткiлiктi терең сулы теңiз жолағымен бөлiнген iрi өлшемдi құрылысты айтады.

Органогендік және хемогендік шөгінді таужыныстар қалай қалыптасады, олардың құрылымдық және бітімдік ерекшеліктері қандай? Хемогендік таужыныстар былай жіктеледі: 1) аллиттер (боксит); 2) кремнийлі (опока, диатомит, яшма); 3) минерал тұздар (тастұз, гипсит); Жалпы геология 297 4) темірлі (қошқыл теміртас); 5) карбонаттар (әктас, доломитит). Органогендік шөгінді таужыныстардың кластары: 1) карбонаттар (органогендік әктас, бақалшақтас); 2) каустобиолит (шымтезек, қоңыр көмір, тас көмір, антрацит, жанғыш тақтатас, мұнай).

Оттек қосылыстары класы минералдарының сипаттамасы? Оттек тұздары – күрделі қосылыстар, химиялық тұрғыдан әртүрлі оттек қышқылдарының тұздары. Минералдар саны бұл типте өте көп таралған. Оларға барлық белгілі минералдардың үштен екісі жатады. Олардың арасында ең басымы – силикаттар класы. Оттек тұздарына кристалдық құрылымында комплексті иондар – [CO3] –2, [SO4] –2 , [PO4] –3 , [SiO4] –4 , т.б. болуы тән. Бұл топтардың орталықтарында орналасатын катиондардың иондық радиустері шағын, зарядтары жоғары және оттек иондарымен коваленттік байланыста болады. Оттек тұздарының жіктемесі қышқылдық радикалдар, яғни комплексті аниондар бойынша беріледі, мысалы: карбонаттар, сульфаттар, фосфаттар, силикаттар, вольфраматтар.

ӨӨӨӨӨӨӨӨӨӨ

Өзен аңғарының морфологиялық элементтері қалай жіктеледі және қалай қалыптасады? Өзен өздерiнің типiне қарамай үш бөлiкке жіктеледі: жоғарғы ағысы немесе басы, ол бастауына тiреледi; ортаңғы ағысы және төменгi ағысы немесе төменi, ол сағасымен аяқталады. Саға – өзеннiң белгiлi бiр сушараға келiп құятын жерi. Алап ауқымында өзендердiң бастауы, арнасы және сағасы бөлiнедi, және де салалары болады.

Өзен қандай түрлеге жіктеледі, оның қоректену жағдайлары қандай? Өзендердi зерттеумен потамология ғылымы айналысады. Өзендер геологиялық өмiрде маңызды рөл атқарады. Олар уақытша ағындармен бiрге арналық ағын деп аталып, оның жұмысы алаңдық шайылумен салыстырғанда арна деп аталатын жекелеген тар аңғарда шоғырланады. Өзендер – ұдайы әрекеттегі арна суағындары. Олар атмосфералық жауын-шашынды және сужиналу алаптары деп аталатын байтақ аумақтардан жерасты суын жинайды. Өзендер планета құрлығының 68 % шамасын сорғытып, мұхиттар мен теңіздерге құяды. Жыл сайын өзендер шығаратын судың 20 % шамасын Амазонка – біздің планетадағы өзендердің су молдығы бойынша ең ұлысы шығарады. Өзендер жүзгiн немесе домалама күйiндегi қатты минералдық массаларды тасымалдап, қатты ағын жасайды. Таужыныстардың қираған өнiмдерiн өзендер қатты түрде ғана емес, ерiген күйде де тасымалдайды. Өзендер өздерiнің типiне қарамай үш бөлiкке жіктеледі: жоғарғы ағысы немесе басы, ол бастауына тiреледi; ортаңғы ағысы және төменгi ағысы немесе төменi, ол сағасымен аяқталады. Саға – өзеннiң белгiлi бiр сушараға келiп құятын жерi. Алап ауқымында өзендердiң бастауы, арнасы және сағасы бөлiнедi, және де салалары болады. Өзендердiң қиратушы жұмысы – эрозия. Су ағындары әр түрлi таужыныстар бетiмен ағып, негiзiнен оларды механикалық жолмен қиратады. Өзендердiң химиялық әрекетi шамалы. Өзен суы бiртiндеп таужыныстарға тереңдеп ену арқылы арнаның түбiн шаймалайды, ал содан кейiн жағаларын төменгi жағынан шайып қиратады. Осыған сәйкес эрозияның екi: тереңдiк және бүйiрлiк түрi бөлiнедi. Әр өзенде дерлiк эрозияның осы екi түрiнiң бiлiну нәтижелерiн байқауға болады. Су тасымалдайтын таужыныстар сынықтары әрекетiнен эрозияның тереңдiк түрiнде, бүйiрлiк түрi де айтарлықтай күшейтедi. Ағын судың жылдамдығы мен мөлшерi артқан сайын, тасымалданатын сынықтар да iрiлене түседi және эрозиялық процестердiң қарқындылығы жоғарылайды.

Өзен эрозиясының кезеңдері мен циклдері деген не, олар қалай танымдалады? Өзен өзiнiң даму барысында жастық, кемелденген және көнеру кезеңдерiнен өтедi. Жастық кезеңiнде өзеннiң бойлық тепе-теңдiк профилi әлi қалыптаспайды. Арнаның жылдам тереңдеуi V-тәрiздi пiшiндi аңғар жаралуына әкеледi. Тепе-теңдiк профилiнiң қалыптасуы барысында өзен кемелденген кезеңге өтедi. Бұл кезең өзен түбi бедерiнiң бойлық тепе-теңдiк профилiне жақындаған кезде орнайды. Кемелдену кезеңiнде өзен өзiнiң арнасын тереңдiк эрозия процестерi байқалатын жоғарғы ағысында ғана тереңдетуге ұмтылады.

Өзеннiң көнеру сатысында оның аңғарында сутасу кезiнде су астында қалатын, ал қайта сабасына түскенде арнадан биiк орналасатын аңғар бөлiгi – кең жайылма, немесе жайылма террасасы жаралады. Жайылмаүстi террасалары төменнен жоғары – ең жасынан көнелерiне қарай нөмiрленедi: жайылма деңгейiнен жоғары қарай бiрiншi, екiншi, үшiншi және т.б. террасалар бөлiнедi.