2.3.Қалып жұмыстары
Блок дайындау процесі кезінде бетондау жұмысын жүргізу үшін блок контуры бойынша қоршау түрінде көтеру конструкциясы қалып орнатылады.
Қалып әр түрлі материалдан және құрылымдардан жасалған көтергіш, тірегіш және қалып жасаушы ғимараттардан тұрады. Қалып дағдыдағыдай мамандандырылған зауыттар мен цехтарда жасалған элементтерден жиналады.
Қалыптар блоктың берілген өлшемі мен формасын сақтайды. Қалыптарды щит, тұтас қоршау төсем түрінде орнатады.
2.3.1.Материалына байланыста қалыптарды дайындау мынадай түрге бөлінді:
Ағаш қалыптар. Олар брустар мен тақтайлардан жасалады және қаңқаларды көтеретіндей конструкциясы болуы керек. Ағаш қалыптар суға шыдамды болуы тиіс.
Металл қалыптар. Металл қалыптар металл бетінен жасалып, көтеру конструкциясы профильді металдан уголок, швеллер және балкадан жасалады.
Ағаш металды қалып-қалыптың өзі ағаш тақтадан немесе фанерден жасалады, ал көтеру конструкциясы-профильді металдан жасалады.
Бетон және темірбетон қалыптар. Бетон және темірбетон өалыптар қоршау блоктары немесе плиталар түрінде жасалады.
Бетон өзіне керекті мықтылықты алғаннан кейін немесе қатқаннан соң қалыптарды қопарып аламыз. Егер қалып бетоннан немесе темірбетоннан орнатылған болса бетондаған соң қалып солкүйінде конструкция элементі түрінде қалады.
Конструкция типінен тәуелсіз, қалыптау конструкциясының қоршауының беті қалыптау беті, ал қалыптау беті блогының ауданының S,м2 оның көлеміне V,м3 қатынасын-қалыптау бетінің коэффиценті деп атаймыз.
К қалып беті коэф = S V
Қалыпты құрмай тұрып, ең алдымен белгілеу жұмыстарын орындау керек, ол үшін жергілікті ғимараттың осьтері мен реперлері (биіктік белгісін анықтайтын жабдық) анықталып, бекі құралады.
Әдеттегі конструкцияға арналған қалыптарды, демегіш қосымша құрылғыларды және бекітпелерді типтік альбомның чертежі бойынша, ал қарапайым конструкцияларын схемалық чертежі бойынша жасайды.
Биіктігі 20 см-ге дейін жететін текше іргетастың қарапайым қалыбы суретте берілген
Сурет. Қалыптар және олардың қалай қойылуы
а) 7 тақтайларды осі бойынша іргетас енінің жартысына тең қашықтыққа орнатып, қадалармен бекітеді. Тақтайдың үстіңгі жиегін іргетас бетінің деңгейіне дәл етіп теңестіреді. Еден астына бетон даярлағанда да қалыпты осыған ұқсас етіп құрады.
Іргетас едәуір биік болған жағдайда
б) қалыптың қабырғаларын алдын ала құрастырылған қалқандардан жасайды да оларды тіркеу және сұламалармен бекітеді. Бетон қоспасының қалып қабырғаларындағы бүйір керуі РҚМЕ ІІІ-15-76 сәйкес алынады. Бетон қоспасын нығыздағанда қалыптың қабырғалары қайысып кетпеу үшін қарама-қарсы қабырғаларды ширатылған сыммен тартып, оның жанынан бетон салғанда алып тастауға болатын тірек қояды.
Қабырғалар мен бөлгіш қабырғалардың қалыбы екі тәсілмен тұрғызылады ең алдымен қабырғаның бүкіл биіктігі бойынша бір жағына қалып орнатады, ал екінші жағына арматура тұрғызылған соң қалып құрады. Қабырғаның қалыңдығы 250 мм-ден қалыңдау болса, бетон құйғанға дейін оның екінші жағына бүкіл биіктігі бойынша қалып тұрғызады. Мұндай жағдайда қалыпты бетон қоспасын беретін тесіктер жасалады.
Жұқа қабырғалардың екінші жағына бетондау процесінде кем дегенде 1,5 м ярусты қалып тұрғызылады.
Егер жобада колонна арматураларын дайын қаңқадан тұрғызу көзделген болса, онда колонна қалыптарын қолма-қол әзір тұрған қалқандардан жасалған қораптармен орнықтырады. Қораптың қалқандарын шегелеп бекітеді, шегелердің аралығы 1 м-ден жиі орнатады. Тіктеуіш арқылы қорап қабырғаларының тіктігін тексерген соң қорапты жөрмеуішпен бекітеді. Оның жоғарғы ұшы қорапқа, ал төменгі ұшы бетондағы тығынға шегеленеді.
Арматураны жеке стержіндерден құраған кезде қорап қалқандардың біреуін, ал колоннанаң ені 700 мм-ден асса, екеуін жөрмегішпен алмастырады. Бұл қалқандар қорапқа арматураны байлағаннан кейін қойылады. Қорапқа арматура мен плита қалыбын орнатқан соң сыналарға ағаштан немесе металдан қапсырма құрсаулар салынады.
Қалып пен тіреудің табанын мұқияттап болған соң екі жұмысшы колонналар қалыбындағы рамкалардың ойықтарына прогондар қалыбының бүйірлік қалқандарын орнатып, қыспа тақтайлармен ұстатады, сөйтіп тіреулерді түбегейлі бекітеді. Арқалықтардың қалыбын да осылай орнатады. Арқалықтардың бүйір қалқандарының қырларына доғаланған тақтай төсеніш қағады, оған жобада көрсетілген қашықтыққа дәлме-дәл етіп доға тақтай орнатады. Доға тақтайлардың жоғарғы жиегі арқалықтың бүйір қалқандарының жоғарғы жиегіне бетпе-бет келуі тиіс. Доға тақтайларды фриза тақтайы арқылы бір шегемен бекітеді. Қалыптың қалқандарын фриза тақтайларының арасындағы доға тақтайларға шегесіз орналастырады.
Конструкциялық шешімі қандай екеніне қарамастан, қалыптар мен демегіш қосымша құрылғылар мынадай талаптарға сай болуы шарт:
Қажетті беріктігі, төзімділігі, тұрақтылығы және қаттылығының болуы;
Салынатын ғимарат пішінінің, мөлшерінің және әрбір бөліктерінің өзара дұрыс орналасуын, сондай-ақ олардың кеңістікте дұрыс орналасуын қамтамасыз ету;
Бетондалған конструкцияларды бүлдіріп алмай тез орнатып, бөлшектеу мүмкіндігі;
Арматураны орнатқанда, бетон қоспасын салып нығызданғанда қиыншылықтар туғызбау;
Бетон қоспасын салып, нығыздағанда қалыптан сұйық цемент ағып кетпеуі; жобада бетонның сыртын сылау көрсетілген жағдайда ғана болмаса, ағаш қалыптың бетонмен жымдасатын беті сүргіленген болуы керек.