18. Летапісанне ў Вялікім княстве Літоўскім.

Летапiсанне XV – XVI ст. мае агульнадзяржаўны характар. Бел.летапiсы i хронiкi захавалiся ў ~22 спiсах.Канцэпцыя Чамярыцкага пра iснаванне 3 асобных беларуска-літоўскіх летапiсных зводаў (I, II, III, цi адпаведна — «Летапiсец вялiкiх князёў лiтоўскiх», «Хронiка вялiкага княства лiтоўскага» i «Хронiка Быхаўца»).Улашчык у 1969 падрыхт.”Полное собарние русских летописей”том 32и35+увеў у навуковы зварот бел-літоўскія летапісы.

I. Адносяць Нiкiфараўскi(самы стары), Акадэмiчны, Супрасльскi(1я знойдзена,перапісана ў 16ст.по заказу Адзінцевіча), Слуцкi летапiсы. Усе маюць 3 асноўн.часткі:

1) агульнаруская з 854 па др.пал.1420х+прыпіска за 1446 г.- iмкненне вызначыць ВКЛ побач з Маскоўскiм як спадкаемцу Кiеўскай Русi. абгрунтаваннем прэтэнзій вялікіх князёў літоўскіх на «рускія» землі і адначасова акрэсліла гісторыю дзяржавы да часоў Гедыміна.Князі ВКЛ з добрага боку.Крынiцы і штуршок:летапiсн.зводы, што складалiся пры ўдзеле агульнарускiх мiтрапалiтаў Кiпрыяна (1408) i Фоцiя(1418-«Палiхрон»).

2)смаленская-1430 – 1445г.- з 3 асобных раздзелаў: Смаленскай хронiкi, пахвалы Вiтаўту i кароткiх запiсаў за 1432 – 1445г. У аснове – Смаленскi летапiс(канцы XIV ст+ за 1432 – 1440 г.падзеі i звесткi за 1441 – 1445 гг.).

3) «Летапiсца вялiкiх князёў лiтоўскiх» ўключае 2 не вельмi звязаныя памiж сабою апавяданнi:1.уласна “Летапісец”ствар.у 2этапы:1382 – 1392 гг. чалавекам, блiзкiм да Вiтаўта,растлумачыць дзеяннi яго ў перыяд барацьбы за ўладу і ў 1420я духоўная асобай. 2.”Аповесць пра Падолле” акрэслiць правы княства на гэтую частку сучаснай Украiны падчас захопу яе палякамi.

Складзены ў 1446,т.як нічога не гаворыцца пра каранацыю Казiмiра ў 1447+есть запіс за 1446 год.Падстава для стварэння-маючая адбыцца каранацыя Вітаўта +незадавальненне тлумачэннем асобных падзей у «Палiхроне» Фоцiя.

Смерць Вiтаўта, пачатак мiжусобнай вайны ў княстве i спаленне Герасiма Свiдрыгайлам перапынiлi ход летапiсання. Аднак у Смаленску(?) апошняе было адноўлена, дададзена «Аповесць пра Падолле» i зроблены апошнi запiс агульнарускiх падзей за 1446 г.

XV ст. летапiсны звод перапрацоўваецца з мэтай акрэслiць асобную ад Масквы гiсторыю ВКЛ, «агульнаруская» частка скарачаецца i ставiцца на апошняе месца. Так узнiкла Слуцкая рэдакцыя.

II.этап-«ХРОНІКА ВКЛ». з 2х частак: 1) «Хронiка Вялiкага княства Лiтоўскага i Жамойцкага» -легендарнай гiсторыi аб паходжаннi князёў i шляхты ВКЛ ад знатных рымлян і 2) «Летапiсца вялiкiх князёў лiтоўскiх»,пачынаў генеалогію ад Гедыміна.У 40-я гг. XVI ст. унесены дапаўненнi і зліты ў адзін. Чамярыцкі вызначыць у складзе ІІ зводу тры рэдакцыi: 1) кароткую (летапiс Красiнскага i блiзкi да яго Патрыяршы А). 2) пашыраную (Патрыяршы Б, Румянцаўскi, Альшэўскi, Археалагiчнага таварыства, Цiханравава). 3) поўную-1550я(Пазнанскi i Рачынскага).

III беларуска-літоўскі звод атрымаў такую назву ад адзiнага вядомага даследчыкам спiса-выяўлены ў бiблiятэцы памешчыка Быхаўца (маёнтак Магiлеўцы Гродзенск.губ.), быў створаны ў 60-я гг. XVI ст. у Навагрудку(?)некалькiмi асобамi, блiзкiмi да князёў Слуцкiх., а ў1570я з’яв.спіс..

1830-частку апублікаваў Клімашэўскі. Потым Нарбут выкарыст.пры напісанні “Древней истории литовского народа”,а ў 1846 асобнай кнігай”Хроника Быховца”.Не было пачатку і канца+нек.страніц у сярэдзіне не хапала.Лічыцца,что не хапае10%тэксту(Нарбут лічыў,что 50%).Ёсць канцоўка пра бегства “рымлян” ад Аціллы, заканч.1506-разгром Арды пад Клецкам.Арыгінал згублены.

З’явiлася ў вынiку перапрацоўкi i спалучэння: 1) Слуцкай рэдакцыi I беларускага зводу; 2) Iпацьеўскага летапiсу; 3) поўнай рэдакцыi «Хронiкi Вялiкага княства Лiтоўскага i Жамойцкага».

Адна з галоўных прычын яго ўзнiкнення - пачатак Лiвонскай вайны. Iстотныя тэрытарыяльныя страты, якiя панесла ВКЛ, выклiкалi iмкненне лiцвiнскiх патрыётаў нагадаць пра гераiчныя i велiчныя старонкi барацьбы з Маскоўскай дзяржавай, пра тое, што i «лiтоўскае кап’ё стаяла ля сцен Масквы».

«Лiтоўская Метрыка»-гiстарычная назва архiўных рукапiсных кнiг велiкакняжацкай (пазней – агульнадзяржаўнай) канцылярыi ВКЛ XV – XVII ст.