Адамның әлемдегі орны және адам әлемі: экзистенциализм, персонализм, философиялық антропология.

Экзистенциализм – антропологиялық бағыттағы мектептердің ең беделдісі. Э-ң нег-і Ұғымы - экзистенция.Э-я- тұлғаның ішкі рухани тіршілігі,оның терең нег-і.Бірақ,а-м-р күнделікті тіршілікпен алданып оған мән бермейді.Тұлғаның жасырын қасиеттері қиын-қыстау жағдайда, ө-р мен өлім қыспағында қалғанда ашылады. Адам еркін ал еркіндік деп э-яны айтамыз.Ерк-к адамның басына түскен ауыртпалық. Философиялық трактаттарда, әдеби шығармаларда экзистенциалистер адам өмірінің таргедиялық жақтарын көрсеткен. Оның негізгі өкілдері:М. Хайдеггер, А. Камю, Н. Бердяев, Ж.П. Сартр, К. Ясперс, т.б. Негізі мәселесі-адам оның өмірі, бостандығы, жауапкершілігі.

Экзистенциализмнің. пайда болуының себептері:

- әлеуметтік-экономикалық себептер

- рухани адамгершілік себептер

- идеялық себептер

Экзистенциализмнің ілімінің бастаушысы 19 ғ. Серен Кьеркегор болды.

Экзистенциалистің зерттеу тақырыбы мыналардан тұрады:

- адам өмірінің мәнін ашу;

- жаттану және оның сыртқа шығатын феномендерін көрсету;

- ажал феноменін ашу;

- үрей мәселесін ашу.

Хайдеггер ойынша, адам алдындағы өмір-ештеме. Адам алдында тек қана ажал бар. Ештеме дегеніміз - ажал. Сондай-ақ адам тіршілігінде екі қорқыныш түрі бар. Олар:1) күнделікті қорқыныш;2) онтологиялық қорқыныш.

Күнделікті қорқыныштың себебі күн сайын тіршілікте кездесетін материалдық қажеттіліктерден (үй жоқ, ақша жоқ, т.б.) туындайды. Ал онтологиялық қорқыныш адамның алға қойған мақсатына жете алмауынан, рухани күйзелістерден туындайды. Жалпы алғанда экзистенциализм индивидуализмді тәрбиелеудің философиялық негізі, тұлғаның шығармашылық тыныштығы, қоғам алдындағы жауапкершілігі, дұрыс әрекет жасауы.

Аристотель – философияны жүйеге келтіруші. Болмыс туралы ілімі. Аристотельдің логикасы. А. ежелгі грек ф. логика ж\е басқада көптеген ілімдердің нег.қалаған энциклопедист ғалым.Ол ф.өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының нег. қалап, өз еңбектерінде басқа ғылымдардың мәселелерінф.тұрғысынан қараған алғашқы ойшыл ф.А. көптеген еңбектер жазған “Категориялар” “Аналитика” “Топика” т.б. Аристотель білімнің тарау аумағын қарастыра келіп, екі түрлі ф. бар екенін айтады. “Екінші ф.” Физиканың пәні материя мен үздіксіз қозғалыста ж\е өзгерісте болатын сезімдік заттар болса, “бірінші ф.” метафизиканың қарастыратын мәселелері табиғи құбылыстардан тыс жатқан, өзгермейтін, мәңгі, қозғалмайтын мәнділік. Өзінің ілімін Аристотель мәнділік болмыс деп қарастырудан бастайды да, оны сол болмыстың өзіне тән категориялары арқылы түсіндіруге тырысады.Мәннің көріністері 1) түпнегіз, 2) болмыстың мәні, 3) болмыстың мәніміен түпнегізден тұратындар, 4) жалпыға бірдей әмбебап жалпылық, 5) жалпылық, 6) ерекшелік.Бұл аталғандардың ішінде біреу ғана “болмыстың мәні” мәнділік болады,ал қалғаны мәнділік болмайды. “Болмыстың мәні”,“алғашқы мән” синоним ұғымдар..Арис.пік.,табиғи денелердің тіршілік жасау мүмкіндіктері бар.Осы мүмкіндіктердің жүзеге асырылуы энтелихия(жан) арқылы болады.Жанның 3 түрі болады. 1)өсімдіктер жаны , 2) жануарлар жаны, 3) адамдар жаны.Арис.ф. 3салада бөліп қарастырды: 1) Теор.бөлімі болмыстың кезеңдері, 2) прак.бөл. адамдардың іс әрекеті жөнінде, 3) поэтикалық бөл. шығармашылық жөнінде. Адамның ақыл парасатының қабілетін этикадағы ең жоғарғы қозғаушы күш деп тапты.Арис.моральдық үлгісі Құдай,яғни “өзін ойлайтын ой” нағыз кемелденген философ.

Антропосоциогенез және оның сипаты.

Еңбек-антропосоциогенездің негізгі факторы.

Антропогенездің ерте кездегі кезеңдердегі қозғаушы күштері сол бұрынғы факторлар: тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу, тұқым қуалау өзгергіштігі болып саналады. Жылдам және жақсы аң аулағыштар, жауынан қорғанып, қорегін аулап, құралдар мен от жаға білгендер артықшылығы болғандықтан, сұрыптауда сақталып қалды және ұрпақ берді. Австропитектерде, ішінара питекантроптарда бүкіл тіршілік еткен өмірде одан әрі осылай жалғасты. Кейінірек еңбек барынша үлкен рөл атқара бастады. Сәбилер әр түрлі заттармен неғүрлым көп ойнаса, олардың ақыл-ой қабілеті, миының дамуы тез және жақсы қалыптасатыны белгілі.Психологтар түйме немесе өзге ұсақ заттарды іріктеп ойнайтын балалардың ертерек сөйлей бастайтынын дәлелдеді. Бұл физиологиялық көзқарас тұрғысынан да түсінікті, өйткені миға әр түрлі сыртқы сақтандыру белгілері туралы жүйкелік серпіндер түседі және оның жасушалары желеу алып, тезірек дамиды. Сөйтіп алғашкы архантроптардың қолы ғана машықтанып қоймай, колға тас немесе таяқ ұстаған кезде миы да жаттықты.

Антропогенездің екінші күшті факторы - қарым-қатынас, ужымдасып өмір суру. Гориллаға қарағанда үйірлесіп өмір сүретін шимпанзенің ымдасуы едәуір дамиды.Мұнда тағы бір әлеуметтік фактор - тәрбие беру пайда болды. Сондықтан адамның қалыптасуын тек биологиялық үдеріс ретінде зерттеуге болмайды. Сөйтіп, маймыл сияқты ата тектерден эволюция алшақтаған сайын даму деңгейі жоғарырақ болып, биологиялық факторлар соғұрлым аз рөл атқарып, қоғамдық факторлардың үлкен рөл атқарганын ұмытпау керек. Бөлкім питекантроптардан бастап қогамдық факторлар: еңбек, қарым-қатынас, тәрбие беру, ұжьшдасып өмір сүру маңыздырақ бола бастаған шығар.

Әл-Кинди, әл-Ғазали, Әл-Фараби, ибн-Синаның философиялық көзқарастары. Аль Кинди (800-870) араб философиясы, астрологі, математигі әрі дәрігері, «арабтардың философы» дег.құрметті атаққа ие. Ол өзінің дүниетанымына негіз етіп жалпыға ортақ себептілік байл.идеясын алады, бұл идеяға орай, кез келген бір затты ақырына дейін ой елегінен өткізетін болса, онда бұл зат бүкіл ғаламдық нәрсені ойдағыдай тануға мүмкіндік береді. Құран жолын ұстанушылар Аль Киндиге күпірлікпен қарады. Аль Киндидің көптеген шығармаларына тек шағын үлгілер ғана сақталған. Шығыс перипатетизмнің одан әрі дамуы Әль Фараби мен Ибн Синаның есімімен байл.ты. Аль Киндиге қарама қарсы түрде бұл философтар дүниенің мәңділігін дәлелдеді. Құдай «өзінің арқасында қажетті ақиқат» деді олар. Әл Фараби Әбу Нәсір Мұхаммед ибн Тархан (870ж Сырдариядағы Фараб қаласында дүниеге келіп, 950ж Дамаскіде дүниеден озады) Шығыс философы, ғалым энциклопедист, шығыс аристотелизмінің аса ірі өкілі. Аристотель мен Платонды зерттеуші және толықтырып жалғастырушы. Негізгі шығармалары: «Философиялық трактаттар», «Қайырымды қала тұрғындары», т.б. Әл Фарабидің қатардағы адамдарға ф.я ақиқаты, оның асқақ әулие бейнесіндегі кемеңгер философтар «Қайырымды қала» тур.ілімі мәшһүр болды. Бақытқа жетудің негізі қайырым жасауда дейді. Тек қана қайырым жасауға бейімделген адамдар арасында жамандық атаулы болмайды, соған орай олар бақытты ғұмыр кешеді деген тұжырым жасайды.Әл Фараби Ибн Синаға, Ибн Туфейлге, Ибн Рушдке, Сондай ақ Батыс Еуропаның философиясы мен ғылымына ықпал етті. Ибн Сина (980 – 1037 жж.) (лат. Аты Авиценна). Ол әлемге әйгілі ұлы емші ретінде кеңірек мәлім, медицина тақырыбына 43 трактат жазған. Осы саладағы басты еңбегі «Емшілік ілімінің каноны».Ибн Сина грек философы Аристотель еңбектерін жоғары бағалай келіп, оның ізбасарларын сынға алған, себебі, олар өз ұстаздарының ойларын түсініп алуға бар күштерін жұмсап, оның кемшіліктерін көре білмеген. Ибн Сина метафизиканы Аристотельдік түсінікте ала отырып, оның пәнін анықтаумен бірге,субстанция, дене, форма, себептілік, қажеттілік, мүмкіндік, мән, қозғалыс сияқты негізгі ұғымдарға талдау берген. Ал «Жан туралы кітабында» ол Аристотельден гөрі Плотиндік концепцияға жақын. Дене мен жан деген мәселе – Ибн Сина дүниетанымының басты арнасы.