8 Экономика

Инвестиция тиімділігін бағалау әдісі

Нарықтық экономикалық дамыған елдерде инвестиция тиімділігін бағалау үшін төр әдіс қолданады.

1. Сатып алу мерзімін есептеу әдісі;

2. Капиталға беру нормасын есептеу әдісі;

3. Таза кірістің ең жоғарғы көрсеткішін есептеу әдісі;

4. Капиталға берудің ішкі нормасын есептеу әдісі.

Сатып алу мерзімін есептеу әдісі өте қарапайым. Сатып алу мерзімі – бұл капиталды болашақ таза кірістің түсуі есебінен толтыратын жоба бойынша талап етілетін уақыт кезеңі.

Әдістің негізгі артықшылығы есептің қарапайымдылығында және есептің интерпретациясында қорытындыланады.

Бұл әдісте басымдық өсімділікке сол сияты қолма қол ақшаға айналатын жеңіл жүзеге асырыланатын жобаларға беріледі.

Әдістің кемшілігі: алғашқы алдын алаптар төлемі бар капиталға тең соманың қорлануынан кеәінгі кіріс бұл әдісте қаралмайды.

Кәсіпорындар үшін күштілігі қалааралық телефон АТС станциялары қосымша капиталдық салымсыз ақ ақырын және үздіксіз артатын сатып алу мерзімін:

Ткп=К/Птаза; (8.1)

формуласы бойынша анықталады.

К-капиталдық салым; Птаза-таза табыс (балансты табыстық салық 30%)

Екінші әдіс капиталға беру нормасын есептеу әдісі алғашқы капиталға тең табысты ғана емес, сондай ақ сатып алынатын, алдын алаптар төлемденген капиталдан кейінгі табысты да анықтауға мүмкіндік береді.

Капиталға беру нормасын есептеу келесі түрде анықталады:

Ннорма=П/К · 100, онда

П- жобадан орта жылдықпайда, К- алдын алаптар төлемденген капитал

Үшінші және төртінші әдістер тұрақты жағдайдағы әр түрлі уақыт кезеңінде жұмсалған ақшаны талап етеді.

Тиімділігін бағалауды анықтауға арналған формулалар

1.3 Пайдалану шығындары келесі формула бойынша анықталады:

Спайд.=Сетқ+Сәлеум.+Ссатып.+Смат.+Сбта+Ссалық+Сп (8.2)

Ссат=Сэн+Сжал+Скөлік+Сар.

1.4 Телекоммуникация қызметін көрсетудің негізгі жылдық табыстары мына формула бойынша анықталады:

Dнт=d1+d2+d3+d4+d5 · 12 ай (8.3)

d1- жергілікті телефон желісінің абоненттік көлемі;

d2- терминалдарға (жергілікті телефон байланыстарының телефонына) қосылуына түсетін нақтылы табыс;

d3- қалааралық және халқаралық телефон сөйлесулерден түсетін табыс;

d4- интернет табыстары;

d5- Жергілікті телефон байланыстарынан (техникалық қызметтен, телефон арнасын жалға беруден) түсетін басқа табыстар.

1.5 Пайда мына формула бойынша анықталады

П=Dнт-Сжалпы; (8.4)

1.6 Заңды тұлғаларға салынатын табыс салығы 2003 арналған бюджет туралы Заң мен салықтық кодексіне сәйкес пайданың 30% құрайды.

1.7 Таза пайда мына формула бойынша анықталады:

Птаза=П- табыс салығы; (8.5)

1.8 Табыстылық (%) мына формула бойынша анықталады:

Птаза=П/С¹ · 100% (8.6)

П- пайда, С¹ – жылдың пайдалану шығындары.

1.9 Жылдың капиталға беру нормасын есептеу мына формула бойынша анықталады:

Нкап.бөл=Птаза/К ; (8.7)

Птаза- еңгізілген жобадан түсетін қолайлы орта жылдық таза пайдасы.

К- капиталдық салым.

2.0 Жобану сату мерзімі мына формула бойынша анықталады:

Ткт=К/Птаза; (8.8)

Шығындарды анықтау әдістемесі

Пайдалану құрамы шығындарына жатады:

1. Осы жабдықтарды пайдаланатын жұмысшылардың еңбек ақысы. Жаңа техникалар арналған қызмет көрсетуші персонал сандылығының айлық ақысын есептеу кезінде штаттық сандықтардың уақытша нормативтерін еңгізу туралы сандықтардың нормативтеріне сәйкес болуы керек, ал, еңбек ақысын тарифтеу коэффициентінен шыға отырып,тиісті разрядқа және белгіліенген бұйрықтың (конфидинциалды ақпарат) бірінші разрядының тарифтік мөлшермесіне сәйкес келуі тиіс. Жалпы жылдық ЕТҚ лауазымдық төлемақы сомасымен анықталады.

2. Әлеуметтік салық жалпы мемлекеттік салықтың мөлшермесінің “салық және басқа да бюджетке міндетті төлемдер туралы” Заң күшіне сәйкес келуі керек. Әлеуметтік салық мына формула бойынша анықталады: ЕТҚ · 21%/100%.

3. Сатып алу шығындары ақылы қызмет көрсету жөніндегі басқа да кәсіп орындар мен өзара келісімдік қарым қатынасына негізделген.

4. Электроэнерги оынң жұмыс жалғасы және 1кВт шығындық тариф күшінен шыға отырып жабдық түрлері бойынша мына формула бойынша анықталады: Зэ=W · t · Ц;

W- жабдық күші; t- жабдықтың жұмыс уақыты; Ц- тариф.

• коммуналдық қызметтер;

• көліктік шығындар;

• жалға алу;

5. Материалдық шығындар;

6. Амортизацияны есептеу үшін келесі әдістерді қолдануға болады:

а) Құндарда есептен шығару бір қалыптығы (туражолды);

ә) Атқарылған жұмыстардың көлеміне үйлесімді құндарды есептен шығару (өндірістік әдіс);

б) Тездетіп есептен шығару

• Азайтылған қалдық;

• Сандық сомасы бойынша құндарын есептен шығару (куммулятивті әдіс).

Амотизациялық аударылымдарды толық қалпына келтіруді орта жылдық құнынаншыға отырып және амортизациялау нормаларына сәйкес құндарын есептен шығарудың бірқалыпты әдісі мен анықтаймыз, және мына формула бойынша анықталады:

А=(К+Км) · На, ондағы,

К- техникалық құралдарды жаңаландыруға арналған капиталды салым;

Км- жөндеуге және құрылғыға арналған шығын.

7. Салықтар.

• көлік салығы;

• меншік салығы (ОПФ қалдық құнының 1 %)

• Жер салығы.

8. Материалды емес активтер бойынша тозу (патенттен лицензия “ноу- хау” пайдалану құқығы) мысалы: кәсіп орынброкерлік орындыбиржада 5 жыл мерзімде 200000 теңгеге сатып алды.

Амотизация нормасы 20% (100%/5) құрайды тозудың жылдық сомасы 40000 теңгені құрайды.

9. Басқа да шығындар (банктік қызметтер, маркетингке және жарнамаға арналғаншығындар, іссапарлық, кеңселік және шаруашылық шығындары және т.б.).

Телекоммуникация қызметтерін жүзеге асырудан түсетін табыстарды анықтау әдістемесі.

Негізгі қызметтен түсетін табыстар.Бір жылғы қызмет көрсетуден түсетін табыстар олардың санына және байланыс арналары және тиісті ақырғы құрылғылар түрінде көрсетілетін белгіленген тарифтерге тәуелді, осы арналардың және жалға лау немесе абоненттік төлем есебін де жоспарлайды.

Баланстық пайданы есептеу үшін қосымша құн салығынсыз (ҚҚС) табыстар қолданылады, сол сияқты қосымша құн салығы бұл өндірістік қызмет процесінде құралған бюджетке құн өсуінің бөлігін алу нысаны.

1. Қалааралық сөйлесулерден алынған табыста;

2. халқаралық сөйлесуден алынған табыстар;

3. Жергілікті телефон желілерінің табыстары:

• желіге қоқаны үшін (бір уақытылы табыс)

• абоненттік төлем үшін;

• басқа да.

4. Интернет табыстары.

Капиталдық салымда тиімділігін анықтаудың алғашқы әдәсә бойынша есептеу нұсқасы:

Тапсырма шарты:

Жеткізу, монтаждау, ыңғайлау, инвестицияларды капиталдық салым жабдықтауды ойлап табуға жобалық сметалық құжаттамалары бойынша бірнеше млн. теңгені құрайды.

Техникалық- экономикалық көрсеткіштері есептелінсін:

1. Тиімділік;

2. Табыстар;

3. Пайдалану шығындары;

4. Таза пайда;

5. Капиталға бөлудің есептеу нормасы;

6. Пайда;

7. Сатып алу мерзімі.

Жобаның тиімділігі өтелімділік есебімен жүргізіледі

Нарықтық экономика дамыған елдер де инвестиция тиімділігін бағалау үшін 4 әдіс қолданылады деп айта кеткенбіз:

Бірінші әдіс, Инвестициялар

Кесте-8.1

Атауы	Өлшеу бірлігі	Саны	Бірлік үшін баға, мың. тенге	Сома
DRX-4 жабдығы	Бр	1	152320	152320
Жабдықтан 10% монтаждау	%		10	15232
барлығы				167552

Табыстар.

Табыстарды мына (8.3) формула бойынша анықтаймыз:

D=d1+d2+d3+d4+d5;

d1- жергілікті телефон желілерінің телефонынан түсетін абоненттік төлем;

d2- телефондарды қосудан түсетін бір уақытылы табыс;

d3- Қалааралық, халқаралық телефонмен сөйлесулерден түсетін табыстар;

d4- интернеттен түсетін табыс;

d5- жергілікті телефон байланысының басқа да табыстары.

Жобаланушы 7000 телефон нөмірінің сандары, оның ішінде 2300-жеке тұлға; 2000- заң тұлға; 2700- таксафондар.

Кесте-8.2

Аталуы	Өлшем бірлігі	Саны	ҚҚС- дан тариф, теңге	Сома, мың теңге
				Айға	Жылға
Телефон қосудан түсетін -жеке тұлғалар -заңды тұлғалар	бірлік	4760 1890	12000 37120		57120 70156,8
Абоненттік төлем -жеке тұлғаларға -заңды тұлғаларға	бірлік	4760 1890	367 1092	1746,9 2063,9	20963 24746,6
Қалааралық және халықаралық сөйлесуден түсетін табыс	бірлік	1995	101	201,5	2417,9
Қалааралық және жергілікті таксафондаодан түсеті табыс	бірлік	10	1 күнгі 1 таксо- фоннан табыс 210	63000	756,0

ондағы, 27% (заңды тұлғалар үшін) · 7000(нөмір саны)=1890

68% (жеке тұлғалар үшін) · 7000 (нөмір саны)=4760.

Шығындар.

(8.2) формуласы бойынша №4 АТС пайдалану шығындарын есептейміз:

Спайд.= Седқ+Сәлеу.с.+Ссат+Смат.+Саа+Ссал+Спайда

1. ЕТҚ есептеу үшін АТС қызмет көрсетуші 2-бірінші категориялы инженер, адамның санын айлық еңбек ақы төлеу қорымен қоса анықтаймыз. Сетқ=Ч · Зорт. · 1,2 · 12ай=2 · 35000 · 1,2 · 12=1008000;

ондағы, Ч- персоналдар саны; З- орташа айлықты төлемақы;

1,2- сыйлықты төлеуді есептейтін коэффициент.

2. Электр энергиясының шығынын есептеу үшін:

W=(N · P · 24 · 365)/1000=(7000 · 1,8 · 24 · 365)/1000=110376;

N-станция жиілігі; P- жабдықпен бір сағатта қоректенетін қуат;

1000- кВт- қа ауыстыратын коэффициент.

• бір айға электр энергиясы (0,8кВт · 24сағ · 30күн=576 кВт)

ҚҚС тарифі 1кВт сағ 4,28 теңге =115,2 мың тенге,

• Коммуналдық қызметтер келісіміне сәйкес бір айға=10 мың тенге;

3. Материалдарға қатысты шығындар келесі формуламен анықталады: Смат=0,05% · НКҚ=0,05% · 167552=83,776;

НКҚ- негізгі кәсіпорын қоры; 0,05%- материалдар үшін шығын нормативі.

8. Амортизациялық аударым (алғашқы құны) инвестиция сомасына тең қалдық құнын қолдаймыз 10 жыл (қызмет мерзімінен) кейінгі жабдықтарды толық жою ұсынысы кезіндегі тең қабылдаймыз. Амортизациялық аударымның жылдық нормасы анықталады: Cа=167552 · 0,08=13404,16

9. Меншік салығы келесі формуламен анықталады: салық мөлшерлігі- 1%; Ссалық=(167552-Са) · 0,01=(167552-13404,16) · 0,01=1541,5

10. Басқа да шығындарға 958,0 мың тенге.

11. ЕТҚ әлеуметтік салық аударылады, салық мөлшермесі ҚР Салық Кодексі бойынша ЕТҚ 21%. Келесі формула бойынша анықталады: Сәлеу=ЕТҚ · 0,21=80000 · 0,21=16800.

Кесте – 8.3

№	Көрсеткіштер атауы	Өлшем бірлігі	Жылдық сомасы
1	ЕТҚ	мың теңге	1008
2	Әлеуметтік салық	мың теңге	16,8
3	Сатып алынатын шығындар: Эл.тэнергиясы, Коммуналдық қызмет, жалға алу	мың теңге	115,2
4	Аммортизациялық аударым	мың теңге	13,405
5	Меншікке салық	мың теңге	1,542
6	Басқа да шығындар	мың теңге
7	Жылдық пайдалану шығыны	мың теңге	958
8	Барлығы	мың теңге	2118,123

Осы деректерді қодана отырып, келесі экономикалық көрсеткішті анықтаймыз.

Экономикалық көрсеткіштер

№ п/п	Көрсеткіштер атауы	өлшем бірлігі	Соммасы
1	Инвестиция	Мың теңге	167552
2	ҚҚС-сіз табыс	Мың теңге	153201,1
3	Шығындар	Мың теңге	17164,3
4	Таза табыс	Мың теңге	95225,8
5	Тиімділік	%	56,8
6	Өтелімділік	Жыл	1,8

Табысты біз көрсетілген трафик пен тарифтің көбейтіндісінен анықтап таптық. Баланстық табысты ҚҚС-сыз табыстан шығымның алынуы.

Пб=Дққс – С = 153201,1 – 17164,3 = 136036,8

Корпоративті салық мөлшермесі салық кодексіне қатысты 30%.

Н=Пбал·30%/100 = 40811.0

Таза табыс Дтаза = Пбал – Н = 95225,8

Тиімділік Р = Дтаза/ЕТҚ ·100 = 95225,8 / 1008 ·100 = 56,8%

Өтелімділік: Т = И(инвестиция) / Дтаза =167552 / 95225,8 = 1,8