Және с-нің рұқсатты мәндері

Топырақтар	, табиғи ылғалдылықта	, сумен қаныққанда	С,-үлесті үгілу, т/м2.
Сазды	40-45	12-18	9-10
Саздақты	35-40	19-25	2-5
Құмды	30-35	20-27	0-0,5

Сырғу қисығының доғасының ұзындығын мына формуламен есептейді:

; (2.14)

l₁= = 8.05

l₂= = 29.3

мұнда R – сырғу қисығының радиусы, м; - доғаның орталық бұрыштары: ЛМ, МК және RO.

2.5 кестені толтырып болған соң 5,7,11,14 графалар бойынша мәліметтерді қосу керек.

Орнықтылыққа арналған қосалқы коэффициентті анықтау үшін жойылған формула былайша болады:

; (2.15)

K₃ = 1,5

мұнда - үйкеліс күші; - ілігу күші; -өз салмағынан қозғалатын күш; -сүзілу ағынының гидравликалық қысымынан жылжытатын күш; r - күштерінің иықтары;

- жылжитын массивтер аймағындағы сүзілу ауданының ауданы;

J= - сол аймақтағы орташа градиент; - сол аймақтағы сүзілу ағындарының градиенттерінің параметрлері.

_{= 8*1,98*186,2 = 2949}

= 72,8

_{= 8*1,98*125,2=1983}

= 618,8*0,03= 18,5

_{= 77,1*8 =616,8}

J= _=0,03

Одан әрі беткейдің орнықтылығы мен оның орналасуының дұрыстығы (m₂) жайлы қорытынды жасайды. Беткей орнықты деп саналады, егер

- болса (2.16)

мұнда К_Н - ғимараттың класына байланысты қабылданатын, ғимараттың жауапкершілігі бойынша сенімділік коэффициенті: I класс үшін – 1.25, II класс – 1.20, III класс – 1.15 және IV класс– 1.10; К_с – жүктеменің үйлесімділігіне байланысты коэффициент; негізгі үйлесімділік – 1.0; ерекше үйлесімділік – 0.9; құрылыс кезеңі үшін - 0.95; К_п – есептеудің қысқартылған әдісінде 0.95-ке тең және тең салмақтылық жағдайын қанағаттандыратын болса 1.0

Топырақты бөгет негіздеріндегі топырақтардың шөгуін есептеу

Бөгеттерді салуға қажет материалдардың нақты көлемін белгілеу мақсатында шөгу есептеулері жүргізіледі. Ол үйме бөгеттер үшін бөгет денесі мен негізінің шөгулерінен тұрады. Бірақ құрылыс кезінде бөгет денесінің топырағы берілген көлем салмаңына дейін нығыздалады. Сондықтан шөгу негіз топырағының бөгеттің салмағымен нығыздалу есебінен болады.

Негіз топырақтарының шөгу шамасы формуламен анықталады:

= 150* =33,9= 0,3м (2.16)

мұндағы T – бөгет негізінің қабатының сығылу қалыңдығы , см;

E1 - табиғи жағдайдағы бөгет негізінің топырағының қуыстылық коэффиценті, яғни бөгет үйінділер жасамай тұрып;

Е2 – сол сияқты үйіндіні жасағаннан кейін.

Табиғы жағдайдағы бөгет негізінің топырағының сығылу қабатының ортасындағы кернеуді анықтайды:

= 1,98*15,2/2 =1,4= 0,014 мПа (2.17)

мұндағы

1,98

Топырақ бөгетінің көлденең қимасын үш фигураға бөлеміз: сол жағы үшбұрыш, орта бөлігі тік төртбұрыш, оң жағы үшбұрыш.

Сосын және қатынастарын есептейміз. Осылар бойынша 2.13 және 2.14-кестелерден жүктеменің қарқынының үлесімен өлшенетін тік кернеуді қабылдайды.

B нүктесіндегі үймеден болатын кернеу:

т/ ; кн/

= 0,198 мПа (2.18)

С нүктесі кернеуді – сол жақ үшбұрыш , орта бөліктегі – төртбұрыш және оң жақтағы – үшбұрыштардың қосындысы ретінде табады:

= 0,118+0,09+0,118 = 0,32 мПа

Сол жақ үшбұрыш жүктемесінен болатын кернеуді анықтайды ( ).

Ол үшін және табады және

2.14 - кесте бойынша анықтайды, сонда:

= = 0,198*0,6 =0,118

= 1,5/(3*10) = 0,05

= = 0,6

және = болғандағы орта бөліктің кернеуі ( ) 2.13 – кесте бойынша табылады.

= 0,198*0,6= 0,118

Оң жақ үшбұрыштың жүктемесінің кернеуі ( )

=0,50 *0,198 =0,09 мПа

С нүктесіндегі толық кернеу кг/ немесе кн/ болады.

2.13-кесте

Біркелкі таралған жүктемелердің қарқынының үлесінеалынған кернеуінің мәні

у/в z/в	0	0.25	0.50	1.0	1.5	1.6
1	2	3	4	5	6	7
0 0,25 0,50 0,75 1,00 1,25 1,50 1,75 2,00 3,00 4,00 5,00 6,00	1,00 0,96 0,82 0,67 0,55 0,46 0,40 0,35 0,31 0,21 0,16 0,13 0,11	1,00 0,90 0,74 0,61 0,51 0,44 0,38 0,34 0,31 0,21 0,16 0,13 0,10	0,50 0,50 0,76 0,45 0,41 0,37 0,39 0,30 0,28 0,20 0,15 0,12 0,10	0 0,02 0,08 0,15 0,19 0,20 0,21 0,21 0,20 0,17 0,14 0,12 0,10	0 0 0,02 0,04 0,07 0,10 0,11 0,11 0,13 0,135 0,12 0,11 0,10	0 0 0 0,02 0,03 0,04 0,06 0,07 0,08 0,10 0,10 0,9 -

2.14-кесте

Үшбұрыш бойынша өзгеретін, Р қарқынының үлесімен есептелетін кернеуінің мәні

	-1,5	-1,0	-0,5	0	0,25	0,50	0,75	1,0	1,5	2,0	2,5
0,00 0,25 0,50 0,75 1,00 1,50 2,00 3,00 4,00 5,00 6,00	0 - 0,002 0,006 0,014 0,020 0,033 0,050 0,051 0,047 0,041	0 - 0,003 0,016 0,025 0,048 0,061 0,064 0,060 0,052 0,041	0 0,004 0,023 0,042 0,061 0,096 0,092 0,080 0,067 0,057 0,050	0 0,0750 0,127 0,153 0,159 0,145 0,127 0,096 0,075 0,059 0,051	0,250 0,256 0,263 0,248 0,223 0,178 0,146 0,103 0,078 0,062 0,052	0,500 0,480 0,410 0,335 0,275 0,200 0,155 0,104 0,085 0,063 0,053	0,750 0,643 0,477 0,363 0,279 0,202 0,163 0,108 0,082 0,063 0,053	0,500 0,424 0,353 0,283 0,241 0,185 0,153 0,104 0,075 0,065 0,053	0 0,015 0,056 0,108 0,129 0,124 0,108 0,090 0,073 0,061 0,050	0 0,03 0,017 0,024 0,045 0,082 0,069 0,071 0,060 0,051 0,050	0 - 0,003 0,009 0,013 0,041 0,050 0,030 0,049 0,047 0,045

Алғашқы кернеуді ( ) ескергенде, бөгет жалының астындағы негіздің топырағындағы кернеу былай болады:

= + 0,014= 0,273

болғандағы компрессорлық қисық бойынша қуыстылықтың орташа салмақтық коэффицентімен ( ) табады.

Бөгет жалының астындағы негіздің толық шөгу шамасын формула бойынша есептейді:

= 0,3 т/м²

Үшбұрыш бойынша өзгеретін Р-нің қарқындылығының үлесімен есептелетін кернеуінің мәні келтіріледі.

2. Су жіберуші құрылымарды жобалау. Су жіберуші құрылымдардың типі мен құрастыруын таңдау

Су жібергіштер бас(магистарлды) каналдарға немесе су торабының төменгі бьефіне онан әрі тұтынушыларға суды тасымалдау мақсатында су қоймасынан судың пайдалы жіберілуі үшін орналастырылады.

Су жібергіштер өлі көлем деңгейі (ӨКД) белгісінде судың есептік өтімділігін алуды қамтамасыз ету үшін жобаланады.

Су жібергіштердің типтерін таңдау орынға, судың өтімділігіне және нұсқаулардың техника-экономикалық салыстырулары бойынша жүргізілді.

Арын 4 м-ге дейін болғанда,қарау құдығындағы арынды құбырдың соңына жұмысшы сұқпаны орналастырып, сол құбырдың типі бойынша су жібергішті қоюға болады.

Су жібергіштің соңында ағынның артық энериясын ыдыратқыштар қарастырылады.Құбырды тығыз табиғи топыраққа салады және сүзілуден сақтандыру үшін құбыр бойына сазды топырақ пен бетоннан бірнеше диафрагма қояды.

Су қоймасының 6-7 м-ге дейін су тастау шамасында бетоннан немесе темірбетон тізбегінен жасалған арынсыз құбыр типіндегі су жібергіштер қолданылады.

Арын 8 м – ден жоғары болғанда мұнаралы су жібергіштер қондырылады.

Су жібергіш ғимараттарды есептеу

Мұнаралы су жібергішті есептеу

Курстық жобада су жібергіштің есептік өтімділігі (Q су,м³/с) берілген. Осы өтімділік арқылы суармалау немесе суландыру каналдарын есептеу керек.

Канал беткейінің салынуын (m) және каналдағы рұқсат етілген шаймайтын жылдамдықты (Vрұқ) топырақтың категориясына байланысты кесте бойынша анықтауға болады.

Канал табанының енін былай анықтайды:

В_к =(1.2…1.4) = 1,2*1,06 ^2/3= 1,2;

_Qсу = ωк *Vрукс; ωк = м²

Q_су = 1,06*1 =1,06 м³/с; ω к = 1,06/1 =1,06 м²

ω к = (вк+m * һк);m * һ²к+ һк - ω к = 0;

_һк =

һк = = -1,07; 0,4 м.

мұнда ω к – тірі қима ауданы, м ²;

Q су = Qк – су жібергіштің өтімділігі, м³/с;

һк – каналдағы судың тереңдігі,м.

Һқұб = 0,4+0,5 =0,9 1

Су қоймасындағы өлі көлем дейгейіндегі (ӨКД) белгідегі су жібергішті есептеу.

Құбырлардың өлшемдерін су қоймасындағы судың тереңдегі ӨКД белгісіне жақын жағдайда анықтайды.Бұл жағдайда су жібергіш арқылы судың қозғалуы арынсыз құбырдағыдай болады және өтімділік мына формула бойынша есептеледі:

Qсу = Е * * Вқұб * һқұб

Qсу = 0,8*1*1,2*0,9 ()

мұнда Е - бүйірлік сығылу коэффициенті (0.8 -0.95); 𝛗 - жылдамдық коэффициенті (0.8-1.0);

һқұб – құбырдағы су тереңдігі, м;

Z0-су жібергіш құбырындағы арынның жоғалуы, 0.1-0.25м шамасында қолданылады.

Су қоймасындағы әдеттегі іркілген деңгей (ӘІД) белгісіндегі су жібергішті есептеу.

Су қоймасындағы судың деңгейі ӘІД белгісіне жақын болғанда,су жібергіш құбыры арқылы өтетін су қалқанның астынан жіберіледі.

Су қоймасы ӘІД белгіде болғанда Qсу өтімділікті өткізу үшін сұқпаны қандай биіктікке (һқ) көтеру қажеттігін анықтаймыз.

Сұқпаның көтерілу биіктігін қалқаның астынан ағу теңдеуімен анықтауға болады:

Qсу = Е*φ*α*вқұб *һк* ()

мұнда Е- бүйірлік сығылу коэффициенті (-1.0-ге тең);

вкұб-мұнараға кірер жердегі құбырдың ені,м;

- табалдырық болмағандағы жылдамдық коэффициенті, 1-ге тең;

α-тігінен сығылу коэффициенті,0.615 –ке тең;

Есептік өтімділік (Qсу) бойынша іздеп отырған һқ шамасын табамыз.

Қалқан сыртындағы сығылған қимадағы ағынның тереңдігі

һс =α* hқ;

мұнда: α = 0.615 * hқ.

Сығылған қимадағы жылдамдық коэффициенті:

Vc = бұл жағдайда

Vc≤Vрұқс шарты орындалуы тиіс.

мұнда Vрұқс –рұқсат етілген шаймайтын жылдамдық, маркасы 400 бетон үшін 12.5 м/с.

Қабысуды тексеру

Егер һқ+ d = 1.15 * h″2 болса, онда секіру бастырылған болып саналады, яғни ағынның артық энергиясын бәсеңдету қамтамасыз етілген және құдық тереңдігі (d) дұрыс берілген d =(0.3-0.5)м,егер (hк+d)<1.15* h″2 секіру суға бастырылмаған, ағынның артық энергиясын бәсеңдету қамтамасыз етілмеген, яғни құдықты тереңдету қажет, яғни (d) мәнін арттыру қажет.

Суқұрма құдықтың ұзындығы формуламен анықталады:

Lқұд = Lшашыр +Lсекіру; ()

q= 1 м-ге м³/c

һ″₂ =

Құбырдың соңындағы тереңдікпен қабысқан тереңдік

һ₂ - құбыр соңындағы судың тереңдігі; α – сығылған қимадағы жылдамдық коэффициенті.

мұнда Lшашыр – судың шашырау ұзындығы – Lшашыр =0.43 V2 ; Lсекіру –секіру ұзындығы Lсекіру = 3.2 * h”2;d-суұрма құдықтың тереңдігі.

Суқашыртқы ғимараттардың типін таңдау

Су қашыртқы ғимараттар тасқынның артық суын су қоймасын толып кетпеу үшін қашыртқылау,сондай ақ қажет жағдайда жоғарғы бьфтен төменгі бьфке мұз және басқа да жүзбе заттарды өткізу мақсатында орналастырылады.

Тұйық бөгеттерде су қашыртқыны бөгет денесінен тыс орналастырады. Оларды сұқпа арқылы және автоматты басқарылатын су қашыртқылар деп бөледі.

Басқарылатын су қашыртқыларда босағаны жоғарғы бьфтегі әдеттегі іркілген деңгейден (ӘІД) төмен саналады. Суағарды өткізілетін өтімділік шамасын реттейтін сұқплармен жабдықтайды.

Автоматты су қашыртқылардың басқармалы су қашыртқыларға қарағанда жетістіктері бар: а) пайдалану кезінде төменгі бьфтегі су деңгейінің өзгеруіне бақылуды қажет етпейді; б) тасталатын өтімділік шамасын реттеуге бақылауды қажет етпейді.

Автоматты су қашыртқыларда құрылымның суағар босағасын жоғары бьфтегі әдеттегі ірікелген деңгей (ӘІД) белгісіне қояды. Су қоймасындағы су деңгейі көтеріліп, босаға деңгейінен асқанда су автоматты түрде толып, тасиды.

Суқашыртқының типі мен конструкциясын таңдау құрылыс ауданның топогрфиялық және геологиялық жағдайына байланысты жүргізіледі. Тасталатын өтімділіктің шамасы әртүрлі нұсқаулардың техника – экономикалық көрсеткіштерін салыстыру негізінде анықталады [12,199-208 бет].

Су қашыртқы ғимараттардың типін таңдағанда, құрылыстық өтімділікті өткізу үшін оларды пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет.

Тезағардың гидравликалық есебі.

Тезағардың гидравликалық есебі төмендегідей негізгі бөліктерден тұрады:су әкелетін каналды есептеу;кірер бөлікті есептеу;с у сырғамадағы (науадағы) судың тереңдігін есептеу;суұрма құдықтың негізгі өлшемдерін анықтау.

Су қашыртқының берілген есептік өтімділігі (Q_сқ) бойынша тікбұрышты қималы темірбетон тезағарды есептеу керек. Тезағардың есептік схемасы 2.30. суретте көрсетілген.

Ғимараттың кірер жеріндегі су әкелетін каналдың есебін құламада есептелген формулалармен орындайды.

Су сырғымадағы (науадағы) судың тереңдігін есептеу.

Һ_кр=0.63*H₀ –ны алдын ала анықтап, іріктеу әдісімен тезағардағы судың қалыпты тереңдігін (h₀) формула бойынша анықтайды:

Q=ω*с (10.15)

Кесте 10.1