Эталондар

Эталон-деп физикалық шамалардың бірліктерін жағыртып,сақтап және тұтынушыларға беріп отыруды қамтамасыз ететін ,белгілі тәртіппен бекітілген өлшеу құралын айтады.

Эталондар өздерінің өлшеу дәлдігі,қолдану қызме ті бойынша бірнееше топқа бөлінеді.Егер эталон шаманың бірлігін мемлекет көлемінде ең жоғарғы дәлдікпен жаңартса,онда ол бірінші эталон деп аталады.Метрологиялық тәжірибеде бірінші эталондардың көшірмесі болып табылатын екінші эталондар кеңінен қолданылады.Қолдану қызметі жағынан екінші эталон көшірме-эталон,салыстырмалы-эталон,куәгер-эталон және жұмыс эталондары болып бөлінеді.

Көшірме эталон бірліктерді сақтап ,оларды қажет жағдайда жұмыс эталондарына беріп отыру үшін пайдаланылады.Салыстыру этаоны өзара салыстыра алмайтын екі эталонды бір-бірімен салыстыру үшін қажет.Куәгер –эталон мемлекттік эталон сынып немесе жоғалып қалғанда,оны қайтадан жасау үшін қолданылады.

Екінші эталондар жасалыну құрылымы жағынан мынадай эталондарға бөлінеді:

-өлшеу құралдары кешені

-жеке-дара эталондар

-топ эталондар

-эталондар жиыны

Жеке дара эталоны бір ғана мерадан ,өлшеу қондырғысынан тұрады.

Топ эталондар бір типтес мералар жиынтығынан құралады .Бірнеше өлшеу құралдарынаан тұратын бұл топ бәрі қосылып бір ғана біорлікті жаңғыртады және сақтайды.

Мералар жұмыс мералары болып табылады, олар техникалық өлшеулер үшін қолданылады.

Өлшеу түрлендіргіші- деп беруге әрі қарай түрлендіруге , өзгертуге, өңдеуге және сақтауға ыңғайлы, бірақ бақылаушыға тікелей білінбейтін пішіндегі өлшеу мәліметін шығаратын өлшеу құралдарын айтады. Егер түрлендіру нәтижесінде физикалық шаманың табиғаты өзгермесе, ал түрлендіру функциясы сызықты болса, онда түрлендіргіш аумағы түрлендіргіш немесе күшейткіш деп аталады.

Өлшегіш приборларға- бақылаушыға қабылдауға ыңғайлы пішінді физикалық шамаларды тіркейтін өлшеу құралдары жатады. Өлшегіш приборлардың ең көп тараған түрі тікелей әсер етуші приборлар. Оларға манометрлердің кейбір түрлері, термометрлер, амперметрлер жатады.

Компораторлар- біртекті шамалар мераларын немесе бірнеше өлшеу приборларының көрсеткішін өзара салыстыру мақсатында қолданылатын өлшеу құралдары болып табылады. Мұндай өлшеулер кезінде негізгі өлшеуіш құралдарына қосымша бақылағыш өлшегіш құралдар қолданылады. Олардың негізгі міндеті өлшеу процесіне әсер ететін сыртқы немесе ішкі технологиялық процестің әсерін қадағалап отыру.

Лекция 9

Өлшеу құралдарының мелекеттік реестрі

Өлшеу құралдарның мемлекеттік реестрі мемлекеттік сынақтан өткен өлшеу құралдарны тіркеу және аттестатаудан өткен материалдар мен заттардың қасиеті және құрам үлгілерінің мемлекеттік стандартын, Мемлекеттік стандартпен бекітілген түрлеріне және ҚР аумағына эксплуатация мен өндірілуге жіберілгенде керек.

Реестр мынадай мақсаттарда жасалады:

• өлшеу құраладрын номенклатурасын рационалды қалыптастыру және мемлекеттік стандарт үлгілерін , жаңа түрдегі өлшеу құралдарын мезгілімен игеру;

• өндіріс пен шығаруға жіберілген, мемлекеттік стандарт үлгілерімен және өлшеу құралдары жайлы орталықтандырылған мемлекеттік ақпарат қоры мен бекітілген түрлердің үлгілерінің мемлекеттік стандарты мен өлшеу құралдарын есепке алу;

• өлшеу құралдарын елде қолдану туралы шет елдік әріптестерді керекті ақпаратпен қамтамасыз ету.

Өлшеу құралдары реестрге метрологиялық аттестаттау жасау негізінде енеді. Өлшеу құралдарын аттестаттау бұл- өлшеу құралдарын реестрге енгізу, келген деректерді бар нұсқауға құжат беру және метрологиялық қасиеттерді анықтау үшін метрологиялық органмен жүргізілетін өлшеу құралдарын зерттеу. Метрологиялық аттестаттауды жүргізу тәртібі Мемстандарт ПРҚР 50,2,25-95 Өлшеу құралдарын мемлекттік аттестаттауды жүргізу тәртібі нормативті құжатымен келісіп анықталады. Осы құжатқа сәйкес ҚР аумағында белгіленген өлшеу құралдары түрін жарамды екені туралы метрологиялық сертификат берумен, ары қарай метрологиялық аттестаттау жүргізілетін , метрологиялық аттестаттау методикасы мен бағдарламасын жүргізуді бекіту мен жасау міндетті болып табылады. Бұл құжаттар жалпылама түрде келесідей болады:

1. Жалпы талаптар, өлшеу құралдарын қолдану аумағы, жұмыс істеу принципі мен тағайындау көрсетіледі;

2. Техникалық құжаттаманы қарастыру, құжат тізімі көрсетіледі- аттестатталатын өлшеу құралдары параметрлерін міндетті өлшеу құралдарын қолдану нұсқауы;

3. Эксперименталды зерттеулер, көбінесе кесте немесе суреттеумен көрсетіледі, онда метрологиялық зерттеулерді жүргізу әдістері тереңірек көрсетіледі;

4. Зерттеу нәтижелерін безендіру;

Метрологиялық аттестаттауға мыналар кіреді:

1. Куәлікте алынған нұсқаумен ӨҚ тарайтын метрологиялық мінездемеге сәйкес анықтау мен бекіту;

2. Тексеру кезінде бақылауға келетін ӨҚ метрологиялық мінездемелерінің тізімін бекіту;

3. Тексеру методикасын байқау;

Лекция 10

Сертификаттаудың негізгі түсінігі және түрлері

Латын тілінен аударғанда сертификаттау- «дұрыс жасалған» деп аударылады.Өнімнің «дұрыс жасалғанына» көз жеткізу үшін оның қандай талаптарға сәйкес келетінін білу керек.

Өнім – оны қолдану және болашақта жасау үшін жсалынады. Өнімнің ортақ өнімшендік тізбегінің өндіруші «бірінші жақ» болып табылады және де ол тұтынушының қажеттілігін қажеттілігін қанағаттандыратын өнім шығарады деп ойлайды.

«Екінші жақ» болып осы тізбекте, тұтынушы спалы өнімді тұтынуды қажет ететін тұтынушы болып табылады. Өнімнің болашағы тұтынушының баға беруіне байланысты.

«Үшнші жақ» болып, яғни атрибуты-тұтынушыға және өндірушіге мүлдем қатысы жоқ, орган немесе үшінші жақ болып табылады. Шетелдік тәжірибеде үшінші жақпен жүргізілетін зерттеудің нәтижесі анағұрлым дәлірек болып келеді.

мералар жұмыс мералары болып табылады, олар техникалық өлшеулер үшін қолданылады.

Өлшеу түрлендіргіші- деп беруге әрі қарай түрлендіруге , өзгертуге, өңдеуге және сақтауға ыңғайлы, бірақ бақылаушыға тікелей білінбейтін пішіндегі өлшеу мәліметін шығаратын өлшеу құралдарын айтады. Егер түрлендіру нәтижесінде физикалық шаманың табиғаты өзгермесе, ал түрлендіру функциясы сызықты болса, онда түрлендіргіш аумағы түрлендіргіш немесе күшейткіш деп аталады.

Өлшегіш приборларға- бақылаушыға қабылдауға ыңғайлы пішінді физикалық шамаларды тіркейтін өлшеу құралдары жатады. Өлшегіш приборлардың ең көп тараған түрі тікелей әсер етуші приборлар. Оларға манометрлердің кейбір түрлері, термометрлер, амперметрлер жатады.

Компораторлар- біртекті шамалар мераларын немесе бірнеше өлшеу приборларының көрсеткішін өзара салыстыру мақсатында қолданылатын өлшеу құралдары болып табылады. Мұндай өлшеулер кезінде негізгі өлшеуіш құралдарына қосымша бақылағыш өлшегіш құралдар қолданылады. Олардың негізгі міндеті өлшеу процесіне әсер ететін сыртқы немесе ішкі технологиялық процестің әсерін қадағалап отыру.

Лекция 11

Өлшеу құралдарының мелекеттік реестрі

Өлшеу құралдарның мемлекеттік реестрі мемлекеттік сынақтан өткен өлшеу құралдарны тіркеу және аттестатаудан өткен материалдар мен заттардың қасиеті және құрам үлгілерінің мемлекеттік стандартын, Мемлекеттік стандартпен бекітілген түрлеріне және ҚР аумағына эксплуатация мен өндірілуге жіберілгенде керек.

Реестр мынадай мақсаттарда жасалады:

• өлшеу құраладрын номенклатурасын рационалды қалыптастыру және мемлекеттік стандарт үлгілерін , жаңа түрдегі өлшеу құралдарын мезгілімен игеру;

• өндіріс пен шығаруға жіберілген, мемлекеттік стандарт үлгілерімен және өлшеу құралдары жайлы орталықтандырылған мемлекеттік ақпарат қоры мен бекітілген түрлердің үлгілерінің мемлекеттік стандарты мен өлшеу құралдарын есепке алу;

• өлшеу құралдарын елде қолдану туралы шет елдік әріптестерді керекті ақпаратпен қамтамасыз ету.

Өлшеу құралдары реестрге метрологиялық аттестаттау жасау негізінде енеді. Өлшеу құралдарын аттестаттау бұл- өлшеу құралдарын реестрге енгізу, келген деректерді бар нұсқауға құжат беру және метрологиялық қасиеттерді анықтау үшін метрологиялық органмен жүргізілетін өлшеу құралдарын зерттеу. Метрологиялық аттестаттауды жүргізу тәртібі Мемстандарт ПРҚР 50,2,25-95 Өлшеу құралдарын мемлекттік аттестаттауды жүргізу тәртібі нормативті құжатымен келісіп анықталады. Осы құжатқа сәйкес ҚР аумағында белгіленген өлшеу құралдары түрін жарамды екені туралы метрологиялық сертификат берумен, ары қарай метрологиялық аттестаттау жүргізілетін , метрологиялық аттестаттау методикасы мен бағдарламасын жүргізуді бекіту мен жасау міндетті болып табылады. Бұл құжаттар жалпылама түрде келесідей болады:

5. Жалпы талаптар, өлшеу құралдарын қолдану аумағы, жұмыс істеу принципі мен тағайындау көрсетіледі;

6. Техникалық құжаттаманы қарастыру, құжат тізімі көрсетіледі- аттестатталатын өлшеу құралдары параметрлерін міндетті өлшеу құралдарын қолдану нұсқауы;

7. Эксперименталды зерттеулер, көбінесе кесте немесе суреттеумен көрсетіледі, онда метрологиялық зерттеулерді жүргізу әдістері тереңірек көрсетіледі;

8. Зерттеу нәтижелерін безендіру;

Метрологиялық аттестаттауға мыналар кіреді:

4. Куәлікте алынған нұсқаумен ӨҚ тарайтын метрологиялық мінездемеге сәйкес анықтау мен бекіту;

5. Тексеру кезінде бақылауға келетін ӨҚ метрологиялық мінездемелерінің тізімін бекіту;

6. Тексеру методикасын байқау;

Лекция 12

Сертификаттаудың негізгі түсінігі және түрлері

Латын тілінен аударғанда сертификаттау- «дұрыс жасалған» деп аударылады.Өнімнің «дұрыс жасалғанына» көз жеткізу үшін оның қандай талаптарға сәйкес келетінін білу керек.

Өнім – оны қолдану және болашақта жасау үшін жсалынады. Өнімнің ортақ өнімшендік тізбегінің өндіруші «бірінші жақ» болып табылады және де ол тұтынушының қажеттілігін қажеттілігін қанағаттандыратын өнім шығарады деп ойлайды.

«Екінші жақ» болып осы тізбекте, тұтынушы спалы өнімді тұтынуды қажет ететін тұтынушы болып табылады. Өнімнің болашағы тұтынушының баға беруіне байланысты.

«Үшнші жақ» болып, яғни атрибуты-тұтынушыға және өндірушіге мүлдем қатысы жоқ, орган немесе үшінші жақ болып табылады. Шетелдік тәжірибеде үшінші жақпен жүргізілетін зерттеудің нәтижесі анағұрлым дәлірек болып келеді.