I am visiting you tomorrow — Мен ертең сізге (саған) қонаққа барамын.
What are you doing on next Sunday? — Келесі жексенбіде не істегелі жатырсыз?
“going to” тіркесі арқылы да келер шақ сөйлемдерін жасауға болады. Оның формуласы мынадай: going to + verb
Мысалы:
I am goint to have a test — Мен (алдағы уақытта) тест тапсырғалы жатырмын.
My brother going to study Mechanical Engineering — Менің ағаммашина жасау мамандығын оқиды. Алдағы уақытта сол мамандыққа түседі.
Are you going to do this work later? — Сен бұл жұмысты кейінірек жасайсың ба?
22-сабақ: Many & much (how many/how much)
Many және much сөздерінің мағыналары бірдей. Екеуі де “көп” деген мағынаны білдіретін сөздер. Бірақ неге екеуі екі түрлі? – деп, өзіңізден өзіңіз сұрауыңыз мүмкін. Олай болса, сұрақ өте орынды қойылған болады.
Many мен much — мөлшерді білдіретін сөздер (ағылшынша: мөлшер есімдіктері – Quantitative pronouns).
Екеуінің де мағынасы бір, бірақ қолданылуы екі түрлі. Мысалы, заттардың арасында саналатын және саналмайтын заттар бар. Many саналатын заттардың мөлшері (саны) көп екендігін білдірсе (көпше түрдегі зат есімдермен бірге жазылады), much саналмайтын заттардың мөлшері көп екендігін білдіреді.
Мысалы: Ақшаны “10 ақша, 30 ақшалар, 50 ақша” деп санай алмаймыз. Сондықтан ол much арқылы жазылады — much money
Теңгені санай аламыз (many tenge (теңгенің көпше түрі де теңге. Сондықтан соңына -s жалғауы жалғанбайды), many dollars), бірақ қазақша “көп теңге(лер)” деген тіркес дұрыс емес. Оның орнына “көп ақша (much money)” деген тіркесті қолданамыз.
many
My sister has many books — Менің әпкемде көп кітаптар бар.
My neighbor has many friends — Менің көршімнің көп дос(тар)ы бар.
much
My sister has much work to do — Менің әпкем көп жұмыс істеу керек.
There is much money — Көп ақша бар.
. . . . . .
How many және how much
Бұл екі тіркес те жоғарыдағы екеуі секілді саналатын немесе саналмайтын заттарға қолданылады. Бірақ сұраулы сөйлемдерде қолданылатындығын есте сақтаңыз. Сол себепті де мағынасы “көп” емес, “қанша” дегенді білдіреді.
Мысалы:
How many tenge (dollars) have you paid? — Қанша теңге (доллар) төледің?
How much money does your father have? — Сенің әкеңде қанша ақша бар?
. . . . . .
How much = a lot of
Кейде how much-тың орнына a lot of тіркесі қолданылады. Бірақ сөйлемнің мағынасы өзгермейді. Мысалы:
I have much money.
I have a lot of money.
How much money do I have? _________________________________________
Тақырып бойынша жаттығу
1. How ____ songs do you know?
2. He has so ____ friends.
3. Hurry up! We don’t have so ____ time.
4. You have too ____ money. Can you lend me?
5. How ____ tenge do you need?
6. There are ____ students in the theatre.
7. How ____ of you speak English?
8. How ____ brothers do you have?
9. My father doesn’t drink ____ coffee.
10. There are too ____ children in our house.
11. How ____ does this T-shirt cost?
12. How ____ tenge does this cap cost?
13. It is not easy to say how ____ books I have.
14. How ____ litres do these cows produce?
15. How ____ milk should you drink?
16. Too ____ teachers get no respect from pupils.
17. We use „____“ with countable nouns, „____“ with uncountable nouns.
18. I don’t eat ____ cheese.
19. Is there ____ snow in the mountains?
20. ____ sugar, ____ pens, ____ CDs.
Жауаптары:
1. many, 2. many, 3. much, 4. much, 5. many, 6. many,
7. many, 8. many, 9. much, 10. many, 11. much,
12. many, 13. many, 14. many, 15. much, 16. many,
17. many – much, 18. much, 19. much, 20. much – many – many
Ағылшын тілінің грамматикасы. 23-сабақ: A lot and a lot of/lots of
Бұл тақырып бойынша шатаспайтын адам кем де кем болар, сірә. Егер осы үш сөзді шатастырып алатын болсаңыз, қам жемеңіз.
Бір-біріне өте ұқсас үш тіркес бар. Олардың біреуінің мағынасы өз алдына бір бөлек болса, екеуінің мағынасы бірдей.
lot — көп.
A lot of = Lots of — мөлшерді білдіретін сөздер (ағылшынша: мөлшер есімдіктері – Quantitative pronouns).
A lot of және Lots of тіркестерінің мағыналары бірдей. Олар бір заттың немесе адамдардың мөлшерінің немесе санының көп екендігін білдіреді.
Үнемі көпше түрдегі саналатын зат есімдердің және жекеше түрдегі саналмайтын зат есімдердің алдында тұрады.
A lot of пен Lots of екеуі осының алдындағы сабақта өткен Many және Much екеуінің бейресми баламасы, яғни, informal түрі.
Мысалы:
A lot of students do not like mathematics.<;/strong>Lots of students do not like mathematics.
Жоғарыдағы екі сөйлемнің де мағынасы бірдей: Студенттердің көбісі (Көптеген студенттер) математиканы ұнатпайды.
A lot of және Lots of тіркестері саналатын (countable) және саналмайтын (uncountable) зат есімдермен де қолданыла береді.
with countable nouns:
They need a lot of people to dance “Kara zhorga” — “Қара жорға”-ны билеу үшін оларға көп адам қажет.
There are lots of books on my table — Менің үстелімнің үстінде көп кітаптар бар.
with uncountable nouns:
They need a lot of money to buy a new car — Жаңа машина алу үшін оларға көп ақша керек.
There is (still) lots of snow in Astana — Астанада (әлі де) қар көп.
Қараңыз!
Саналатын заттарға (көпше түрінде) мысал келтіргенде There are болды, ал саналмайтын заттарға мысал келтіргенде There is болды. Неге? Бұл ереже жайлы мына жерден біле аласыздар.
. . . . . . . . . .
A lot ≠ A lot/ Lots of
A lot сөзінің сөзбе-сөз мағынасы “көп” дегенді білдіргенімен қолданылу аясы, яғни, сөйлемдегі мағынасы мүлдем бөлек. Ол adverb (үстеу) ретінде қолданылады. Мағынасы: өте көп, көп, өте жиі, жиі, (кейде әлдеқайда дегенді де білдіреді). A lot ешқашан зат есімнің алдында келмейді, көбінде сөйлемнің соңында келеді.
Мысалы:
Students play football a lot — Студенттер футболды өте көп (жиі) ойнайды.
We go to the biggest swimming pool a lot — Біз ең үлкен хауызға (бассейнге) көп барамыз.
She doesn’t go there a lot anymore — Ол (қыз) ол жаққа енді жиі (көп) бармайды.
He feels a lot better — Ол (жігіт) өзін әлдеқайда жақсы сезінеді.
. . . . . . .
Түсіріп алу
_______________________________________
Тақырып бойынша жаттығу
1. I like Almaty ____.
2. She has ____ friends in Aktau.
3. Timur bought ____ coins for his collection.
4. My father has ____ experience.
5. I would like to have ____ books.
6. I would like to read it ____.
7. He likes to put ____ sugar in tea.
8. It helped me ____ in my career.
9. He helped me to change ____ money.
10. You enjoy swimming ____.
11. Kuralai has ____ money. She has _____ jewellery.
12. I go shopping ___. But I don’t save ____ my money.
13. I don’t see ____ things in my room.
14. Turan went to Shymkent ____ last year.
15. It was ____ better last month.
16. Our professor did ____ researches. We did not see him ____.
Ағылшын тілінің грамматикасы. 24-сабақ: to do етістігі
to do етістігі 3 түрлі жағдайда қолданылады:
негізгі етістік ретінде: “істеу” деген мағынада;
көмекші (auxiliary) етістік ретінде: сұрақтарда келетін “Do”, “does”, “did” көмекші сөздері;
екпінмен айтылатын болымды лепті сөйлемдер.
to do — негізгі етістік
I do (мен істеймін), they do (олар істейді), she does (ол (қыз) істейді) …
to do — көмекші етістік
Сұраулы сөйлемдерде “Do you …”, “Do they …” деп келетін түрлеріндегі to do етістігі көмекші етістік ретінде қолданылады. Көмекші етістіктерді ағылшын тілінде “auxiliary verbs” деп атайды. Көмекші етістіктері бар сөйлемде міндетті түрде негізгі етістік болады және ол алғашқы формасында жазылады. Мысалы:
Do you come tomorrow? | Did he take the ball?
to do екпінмен айтылатын болымды лепті сөйлемдерде
to do етістігі бұл түрде көп қолданылмайды. Ағылшын тілі грамматикасында бұл түр, көп жағдайларда, қарастырылмайды. Сондықтан да, кейбіріңіз үшін жаңалық болуы да мүмкін.
to do етістігі қатысатын екпінді сөйлемдер міндетті түрде болымды түрде және лепті сөйлем болуы тиіс. To do сөйлемге екпін береді (emphasis). Мұндай сөлемдерде қалыпты сөйлемдегідей негізгі етістігі болады, оған to do тек қосымша, үстеме ретінде қосылады. Мысалы:
I do like this film! — Мен мына фильмді ұнатамын!
Saken did like this shirt! — Сәкен мына жейдені ұнатты!
Ағылшын тілі грамматикасы. 25-сабақ: A little/a few and little/few
Тақырыптың жазылуы қандай түсініксіз болса, сабақ та солай түсініксіз тақырып төңірегінде болмақ. Түсініксіз дегенге мүлдем түсініксіз екен деген ой болмасын. Түсінесіз, қазір осы сабақты оқып отырып түсінесіз, бірақ үйренгеніңізді қолданбасаңыз қайтадан түсінбей қаласыз. Назар салып қараңыз, a little мен little сөздерінің жазылуы бірдей емес, тек ұқсас. A few мен few сөздері де сол секілді.
A little and a few
A little және a few сөздерінің мағынасы бірдей, “аз, аздаған” және “бірнеше” дегенді бідіреді. Бірақ қолданылу ерекшеліктері аздап басқаша. Болымды сөйлемдерде қолданылады. A little және a few сөздерінен кейін келетін саналатын зат есімдер көпше түрде болады, ал саналмайтын зат есімдер негізгі формасында болады. Саналмайтын зат есімдердің кейбірінің мағынасы көпше түрдегідей мағынаны береді (мысалы: су. Су саналмағанымен оның мөлшері көп).
A little дегенді саналмайтын зат есімдермен (uncountable nouns) бірге болымды сөйлемдерде (мағыналық жағынан да болымды сөйлем) қолданамыз. Мысалы: a little milk –аздаған, аз сүт, a little honey – аздаған бал, a little money – аздаған ақша. 3 money (қате) – a little money (дұрыс).
A few-дің де мағынасы “аздаған, бірнеше” дегенге саяды. Бірақ a little секілдісаналмайтын емес, керсіне, саналатын заттармен қолданылады. Мысалы: 3 friends – a few friends (бірнеше дос), a few dogs (бірнеше ит, аздаған ит (саны көп емес)), a few apples (бірнеше алма).
Little and few
A little ≠ little (a few ≠ few). Формула түсінікті болар. A артиклінсіз жазылатын little және few сөздерінің мағынасы “аз, шектеулі мөлшерде аз” және “мүлдем аз”, “небары бірнеше, бар болғаны бірнеше-ақ” дегендей мағыналарға сай келеді. Көбінде, болымсыз немесе мағынасы болымсыз сөйлемдерде қолданылады. Төмендегі мысалдарға мұқият қараңыз. Айырмашылықтарын барынша есте сақтауға тырысыңыз.
Мысалы:
We need a little money — Бізге аздаған ақша керек.
We need little money — Бізге аз-ақ (аз ғана) ақша керек.
A few friends visited me — Бірнеше досым қонаққа келді.
Few friends visited me — Небары бірнеше-ақ досым қонаққа келді.
Күнделікті өмірде Little and few сөздері қолданыла бермейді. Дегенмен, оларды қолдану қате болып саналмайды. Олар ресми түрдегі сөздер қатарына жатады. Little-дің орнына much/many сөздерін қолдану тиімдірек. Мысалы:
I need little money = I don’t need much money.
Few friends visited me = Not many friends visited me.
26-сабақ: Prepositions of Time (in, on, at, ago, after)
Preposition — қазақ тілінде: көмекші сөз — сөйлемнің мүшесі болып, оның мағынасына өз үлесін қосатын, бірақ жеке тұрғанда ешқандай грамматикалық мағынасы жоқ сөз, көмекші сөз.
Грамматикалық мағынасы болмағандықтан да олардың қазақ тіліндегі нақты аудармасы бола бермейді. Мысалы, on Sunday — жексенбіде (жексенбі күні), in box — қорапта (қораптың ішінде).
Бұл тақырыпта ағылшын тіліндегі уақытқа, мезгілге қатысты көмекші сөздерді қарастырамыз. Ескертетін жәйт: ағылшын тіліндегі уақытқа қатысты барлық prepositons қамтылмайды. Ең негізгі деген, бастауыш деңгейді үйренушілерге қажетті дегендерін өтеміз.
in — уақытқа қатысты қолданылатын көмекші сөздердің бірі. Ол қазақ тіліндегі -да (-де, -та, -те), -ы (жыл-ы) дегендей жалғаулар сияқты сөйлемге мағына береді. Кей кездері оған лайықты қазақша жалғау да болмайды. Мысалы: in October – қазанда (ай), in 1932 – 1932 жылы, in two week – екі аптада, in the morning – таңертең, in 90s – 90-шы жылдары.
Preposition |
Use (қолданылуы) |
Examples (мысалдар) |
in |
Months (айлар) |
in July, in September, in February |
Year (жыл) |
in 1985, in 1999, in 90s, |
|
Seasons (мезгілдер) |
in summer; in the summer of 69 |
|
Part of the day (күннің бөліктері) |
in the morning, in the afternoon, in the evening |
|
Duration (уақыт ұзақтығы) |
in a minute, in two weeks, in three months |
on — уақытқа қатысты қолданылатын көмекші сөздердің бірі. Ол апта күндерімен, күндермен (даталармен) және, т.б. уақыттық сөздермен бірге қолданылады. Мысалы: on Sunday – жексенбіде, on september 11st. – 11-ші қыркүйекте.
Preposition |
Use (қолданылуы) |
Examples (мысалдар) |
on |
Days of week (апта күндері) |
on Friday; on Saturday, |
Day/date (күн) |
on 26th october; on that day, in 2008 |
|
Special holydays (арнайы мерекелер) |
on Good Day; on Easter Sunday, on my Birthday |
|
a part of a special day ( ерекше күннің бір бөлігі) |
on the morning of October 15th |
at — бұл да бір уақытқа қатысты көмекші сөз. Бұл, көбінде, қалыптасып кеткен тіркестер мен сағатқа қатысты уақытты айтқанда қолданылады. Мысалы: at 5 o’clock, at night.
Preposition |
Use (қолданылуы) |
Examples (мысалдар) |
at |
time of day (күндегі уақыт) |
at 6 o’clock, at 11.45 (11:45) |
fixed phrases (қалыптасқан тіркестер) |
at the same time, at the moment, at present, at weekend |
|
Celebrations (мерекелер, мейрамдар) |
at Christmas, at Easter |
|
Part of the day (күннің бөліктері) |
at night, at midnight, |
ago — уақыттық көмекші сөз. Бастауыш деңгейді меңгерген адам білуі тиіс. Мағынасы: бұрын, алдын. Ago сөйлеп тұрған кез бен өткен уақыттың арасындағы уақытты білдіреді. Мысалы: five years ago – бес жыл бұрын, 10 months ago – он ай бұрын (алдын), long ago – ұзақ уақыт бұрын.
after — уақыттық көмекші сөз. Бастауыш деңгейді меңгерген адам білуі тиіс. Мағынасы: соң, кейін. After сөзінен кейін үнемі уақытты білдіретін негізгі сөз келе бермейді. Мысалы: after school, after jogging, after 6 o’clock.
to do етістігі: қатемен жұмыс
Ағылшын тілін енді үйреніп келе жатқандардың біразында кездесетін қателік, олар үшін қиындық, болып табылатын кейбір есте сақтар ескертпелер бар. Соларға тоқталайық.
do, does, did — көмекші етістік ретіндегі to do-дың түрлері
do, does — to do көмекші етістігінің осы шақтағы түрі
did — to do көмекші етістігінің өткен шақтағы түрі
to do етістігінің жазылуы үш түрлі кездеседі: do, does, did. Олардың әр қайсысының өздеріне тән қолданылу ережелері бар, бір-бірінің орындарын ауыстыруға болмайды. to do етістігі туралы.
do + infinitiveto do етістігін қолданып сөйлем құраған кезде сөйлемнің негізгі етістігі ретінде алынатын етістіктің дұрыс жазылуында қате кетеді. to do етістігі келген сөйлемдегі негізгі етістік алғашқы формасында, яғни, инфинитив формасында жазылады. Ал егер үшін жақта етістіктің алғашқы формасына -s жалғауын жалғасаңыз, онда сөйлеміңіз қате болады. Мысалы:
Does she speak | Does she speak Russian? — Ол (қыз) орысша сөйлей ме?
Жоғарыда айтылғандар to do етістігінің өткен шақтағы түріне (did) де қатысты. Did-ті қолдана отырып та етістіктің алғашқы формасына -s жалғауын жалғап қоятындар болады. Мысалы: | Did he play football yesterday? — Ол (бала) кеше футбол ойнады ма?
Ағылшын тілінің грамматикасы. 27-сабақ: Prepositions of Place (1): in, on, at, above, below, over, under
Ағылшын тілінде орынға (мекенге) және қозғалыс бағытына арналған көмекші сөздер бар. Олардың кейбірі уақытқа қатысты да қолданылабереді. Мысалы, осының алдындағы сабақта өткен уақытқа қатысты көмекші сөздерден in, on және at дегендері орынға қатысты да қолданылады.
in — кеңістік, бөлме, ғимараттың түрлері, көше, қала (ауыл), кітап, көлік, сурет, қағазға, теңіз-көлдерге қатысты қолданылатын көмекші сөз. Мағынасы қазақ тіліндегі “ішінде” дегенді білдіреді. Бірақ бұл сөзбе-сөз аудармасы емес. Қазақша аудармасы жоқ. Мысалдар:
in English |
Қазақша |
in the air |
ауада, әуеде |
in the kitchen |
ас үйде |
in the book |
кітаптың ішінде, кітапта |
in the sea (river) |
теңізде (өзенде) |
in the box |
қорапта, қораптың ішінде |
in Almaty |
Алматыда |
in the city |
қалада |
in Kazakhstan |
Қазақстанда |
in a park |
саябақта |
on — бір заттың екінші бір заттың үстінде, бетінде, кей сөздерде ішінде екендігін білдіретін көмекші сөз. Көшеге, тегіс беті бар заттарға және қоғамдық көліктер мен теледидар (радиоға) қатысты қолданылады. Мысалы:
English |
Қазақша |
on the box (table) |
қораптың (үстелдің) үстінде |
on the 3rd floor |
3-ші қабатта |
on Main Street |
орталық (басты) көшеде |
on 2nd Avenue |
екінші даңғылда |
on the surface |
бетінде (жазықта) |
on the radio (TV) |
радиода (теледидарда) |
on the bus |
автобуста |
Ал бағытқа қатысты: оң жақта, сол жақта, алды да деген сияқты сөздермен бірге қолданылады. Мысалы: on the right (оң жақта), on the left (сол жақта), straight on (алдында, турасында).
at — бір заттың белгілі бір орында, жерде, бір заттың айналасында, маңында тұрғандығын сипаттағанда және концерт, кино секілді адам жиналатын жағдайларды сипаттағанда қолданылады. Мысалы: at ther corner (бұрышта), at the bus stop (аялдамада), at the concert (концертте)…
in English |
Қазақша |
at the door |
есікте, есіктің маңында |
at the top of page |
беттің жоғары жағында |
at the meeting |
кездесуде |
at the conference |
конференцияда |
at the end of street |
көшенің соңында |
at the cinema |
кинотеатрда |
‘
Осылай қалыптасқан тіркестер.
above — жоғары. Above сөзінің синонимі — over. Бірақ екеуінің екі бөлек түсінік беретін кездері де болады.
Бір зат екінші бір заттан жоғары тұрған болса, және екі заттың арасында ашық орын (кеңістік) болса, онда above көмекші сөзі қолданылады және ауа-райын айтқанда да қолданылады. Мысалы:
The picture hangs above your bed — Сурет сенің кереуетіңнің жоғарысында (үстінде) ілініп тұр.
Our plane is above the clouds — Біздің ұшағымыз бұлттардың үстінде (яғни, бұлттардан жоғары биіктікте ұшып келеді).
Three degrees above zero — Үш градус нөлден жоғары.
below — төмен. Below сөзінің синонимі — under. Бірақ екеуінің екі бөлек түсінік беретін кездері де болады. Below сөзі above сөзіне антоним болғандықтан түсіндірмесі толықтай керсінше болады. Мысалы:
The Karakiya Depression is located 132 m below sea level — Қарақия ойысы теңіз деңгейінен 132 метр төмен(дікте) орналасқан.
The Temperature is below zero — Температура нөлден төмен.
over — үсті, үстінде. Over сөзінің above сөзіне ұқсас болуы: екеуі де бір заттың жоғарғы жағында орналасады. Above заттың үстіне тимей тұрған жағдайда, ал over тиіп тұрған жағдайда қолданылады. Мысалы:
Put your jacket over your shirt — Күртешеңді жейдеңнің үстіне қой.
The cat jumped over the wall — Мысық қабырғаның үстінен секірді.
under — асты, астында. Under көмекші сөзі over көмекші сөзіне антоним болғандықтан түсіндірмесі over-нің түсіндірмесіне толықтай кері болады. Мысалы:
The cat is sleeping under the table — Мысық үстелдің астында ұйықтап жатыр.
I have found three apples under the apple tree — Алма ағашының астынан үш алма тауып алдым.
Ағылшын тілінің грамматикасы. 28-сабақ: Prepositions of Place (2): by, beside, next to, close to, near, in front of, behind
by, beside, next to, close to, near, in front of, behind
Бұл сабақта бұған дейін басы басталған орынға (мекенге) қатысты көмекші сөздерді жалғастырамыз.
by — қолданылу аясы өте кең көмекші сөздердің бірі. Бұл сабақта оның орынға, мекенге қатысты қызметін қарастырамыз.
by көмекші сөзі “маңында”, “жанында”, “қасында”, т.с.с. мағыналарды береді. Мысалы:
We live in a large cottage by the sea — Біз теңіздің жанында үлкен коттеджде тұрамыз.
The ball is by the bed (the bed is by the window) — Доп кереуеттің жанында тұр (кереует терезенің жанында).
beside = by = next to
beside және next to көмекші сөздерінің мағыналары by көмекші сөзінің мағынасымен пара-пар.
close to — бір заттың екінші бір заттың жақын маңында (қасында, жанында) бірақ нақты қай жағында тұрғаны белгісіз екендігін білдіру үшін қолданылады. Екі заттың арасында басқа да заттар болуы мүмкін. Ал by, beside, next to сөздері арасында ештеңе болмайтын кезде қолданылады. Мысалы:
Your house is close to the railway station — Сендердің (сіздердің) үйлерің(із) темір жол станциясына (вокзалға) жақын маңда.
The school is close to the hospital — Мектеп аурухананың жанында (өте жақын жерде).
near = close to
near көмекші сөзінің мағынасы тура close to көмекші сөзініңкіндей.
in front of — “алдында (алдынғы жағында)” деген мағынаны беретін көмекші сөз. Мысалы:
The cat is sleeping in front of the chair — Мысық орындықтың алдында ұйықтап жатыр.
I parked my car in front of the garage — Мен машинамды гараждың алдына қойдым (жайғастырдым).
behind — “артында (арт жағында)”, “бір заттан кейінгі жер” деген мағыналарды береді. behind көмекші сөзі in front of көмекші сөзінің антонимі (қарама-қарсы мағынада) болады. Мысалы:
Our school is behind the supermarket — Біздің мектеп супермаркеттің арт жағында (артында).
The car park is behind the big building — Авто тұрақ үлкен ғимараттың артында (арт жағында).
What is the difference between “How do you do?” and “How are you?”
What is the difference between “How do you do?” and “How are you?”?
“How do you do?” мен “How are you?” арасындағы айырмашылық қандай?
Ағылшын тіліндегі сәлемдесулер ресми және бейресми болып екіге бөлінеді. Әдетте, бейресми сәлемдесулер мен амандық-саулық сұраулар көп қолданылады. Мысалы, Hi! How are you?, Fine, thanks, And you? т.с.с.
Ресми сәлемдесуге тоқтайтын болсақ, “Good morning! How do you do?” деп айтамыз. Ресми сәлемдесулер іскер адамдардың арасында немесе алғаш танысқан адамдардың арасынқа қол алу арқылы іске асады. Бірақ өтеее сирек жағдайларда болады. Жастардың арасынан бұлай амандасатындарын сирек кездестіруге болады.
Егер сізге біреу “How do you do?” деп қолын созса, саспай “How do you do?” деп жауап бересіз. Егер “Fine, thanks” деген жауап қайтарсаңыз, онда қателескен боласыз. Себебі, How do you do? дегенде How do you do? деп жауап беру ғана дұрыс болады.
Prepositions of Place (3): between, opposite, inside, outside, among
Prepositions of Place (3) сабағы орынға (мекенге) қатысты көмекші сөздердің соңғы сабағы болады. Бұған дейінгі сабақтыр мынадай болып еді:
Prepositions of Place (1): in, on, at, above, below, over, under
Prepositions of Place (2): by, beside, next to, close to, near, in front of, behind
between — арасында, екеуінің ортасында. Екі заттың (зат есім) арасында тұрған заттың орнын сипаттағанда осы between көмекші сөзін пайдаланамыз. Мысалы:Our house is between the hospital and the university — Біздің үйіміз аурухана мен университеттің арасында.
I’m sitting between Aidos and Yerzhan — Мен Айдос пен Ержан екеуінің ортасында отырмын.
opposite — қарама-қарсы бетте (жақта). Екі зат есімнің бір-бірлеріне бетпе-бет орыналасқанын сипаттау үшін қолданылады. Мысалы:
Our university is oppsite the central library — Біздің университет орталық кітапхананың қарсы жағында (екеуі бетпе-бет орыналасқан).
inside — ішінде, ішкі жағында. Бір заттың ішінде, ішкі жағында орыналасқан зат есімді сипаттаған қолданылады. Мысалы:
Is there anything inside the box? — Қораптың ішінде не бар?
He put the money inside the wallet — Ол ақшаның әмиянына (әмиянның ішіне) салды.
outside — сыртында, сыртта. Бұның мағынасы inside-қа қарама-қарсы екені көрініп тұр. Мысалы:
He is waiting outside — Ол сыртта күтіп тұр.
Assan left his muddy boots outside the door — Асан лас (батпақ) бәтеңкесін есіктің сыртында қалдырды.
among — арасында, ортасында. Топтың ішінде, заттардың (адамдардың) арасындағы зат есімді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы:
His money will be divided among his children — Оның ақшасы балаларының арасында бөлінеді.
We like being among people — Біз адамдардың ортасында (арасында) болуды ұнатамыз.
English Grammar: Prepositions of Direction (down, up, from, to)
Ағылшын тілі грамматикасы. 30-сабақ
Бұл сабақтың тақырыбы: Prepositions of Direction, яғни, бағыт-бағдарға қатысты көмекші сөздер: down, up, from, to
down — төмен қарай, төменге қарай, төменге. Қозғалыстағы дене биік, жоғары орыннан төмен орынға қарай бағытталғанда down сөзін қолданамыз. Мысалы:
He came down the hill — Ол қырдан төмен қарай түсті (келді).
My sister is coming down the stairs — Менің әпкем (қарындасым) баспалдақпен төменге қарай түсіп келе жатыр.
up — жоғары қарай, жоғарыға. Бұл сөздің мағынасы жоғарыдағы down сөзінің мағынасына қарама-қарсы. Қозғалыстағы дене төменнен жоғарыға қарай бағытталғанда up көмекші сөзін қолданамыз. Мысалы:
He went up the hill — Ол қырға (жоғарыға) қарай кетті.
Қазақ тілінде бұл мысалдағы “қырға” және “жоғарыға” деген сөздерді қатар қолдануға болмайтындықтан (екеуі бір мағынаны береді) “жоғарыға” деген сөзді алып тастауымызға болады. Немесе, “Қырға қарай шығып кетті” деп айтуымызға да болады.
from — қозғалыстың қандай орынан (мекеннен) бастау алғандығын білдіреді. From-ның қазақша тікелей немесе жанама аудармасы жоқ, қолданыс аясы өте кең көмекші сөз. Дегенмен, бағытқа қатысты қолданылатын жағайда “жақтан” деген көмекші сөзді балама етіп алуымызға болады. Тағы шығыс септігінің (кімнен? неден? қайдан?) -нан (-нен), -тан (-тен), -дан (-ден) жалғауларын зат есімге жалғау арқылы сөйлемдегі from көмекші сөзінің орнын толтыруға болады. Мысалы:
Where is Anar from? — Анар қай жақтан (қайдан) болады?
She is from Aktau — Ол — Ақтаудан (Ақтау жақтан).
to — қозғалыстың қандай орынға (мекенге) бағытталғанын білдіреді. To-дың қазақша тікелей немесе жанама аудармасы жоқ, қолданыс аясы өте кең көмекші сөз. Дегенмен, бағытқа қатысты қолданылатын жағайда “жаққа” деген көмекші сөзді балама етіп алуымызға болады. Тағы барыс септігінің (кімге? неге? қайда?) -ға (-ге), -қа (-ке) жалғауларын зат есімге жалғау арқылы сөйлемдегі to көмекші сөзінің орнын толтыруға болады. Мысалы:
I’m going to Aktobe — Мен Ақтобеге (Ақтөбе жаққа) барғалы жатырмын.
Can you come to me? — Сіз маған (менің үйіме) келе аласыз ба?
From мен to көмекші сөздеріне қатысты екі түрлі тұжырымдама:
A) Бір жерден екінші жерге қарай бағытталған қозғалыс: From мен to көмекші сөздерінің мағыналары мен бағыттарын down және up көмекші сөздері секілді антонимдер (мағыналары қарама-қарсы) ретінде қарастыруға болмайды. From мен to көмекші сөздері қозғалыстағы дененің шыққан жері мен баратын жерін бағыт арқылы ғана білдіреді. Яғни, бір жерден екінші жерге баруды түсіндіреді. Мысалы: From Almaty to Shymkent — Алматыдан Шымкентке;
B) Бір жерге (орынға) ғана қатысты қозғалыс: From мен to көмекші сөздерінің мағыналары мен бағыттары бір-біріне қарама-қарсы болып келеді. Себебі, қозғалыстағы дене бір жерден шығып, сол жерге қайта оралады (қайтады). Мысалы: I’m coming from Almaty — Мен Алматыдан келе жатырмын; I’m going to Almaty — Мен Алматыға келе жатырмын.
Соңғы екі мысалдан қозғалыстың бағытына байланысты, жерге (орынға) байланысты from және to көмекші сөздерінің мағыналарының әр түрлі екендігін көреміз. A нұсқасында бағыттас, B нұсқасында қарама-қарсы бағытта.
Модальді етістіктер (Modal verbs)
Модальді етістіктер деген түсінік қазақ тілінде мүлдем жоқ. Ал егер қазақ тілінде болмаса, онда оларды грамматикалық емес (қазақ тілі грамматикасында болмағандықтан) түрде түсіндіреміз.
Модальді етістіктер — сөйлемге қатысатын негізгі емес (көмекші есімдіктермен (do, does, did) шатастырмаңыз) етістіктердің тобы. Олардың қатарына мына етістіктер жатады (жақшада өткен шақтағы түрі): can (could), could, may (might), might, must (have to), have to, ought to, should, would, need to.
Модальді етістік қатысқан сөйлемнің мағынасы толық болуы үшін, ол сөйлемде міндетті түрде негізгі етістік болуы тиіс. Мысалы: You can play (Сіз ойнай аласыз). Сұраулы сөйлемге жауап ретінде тек модальді етістікті қолдануға болады. Мысалы: — Can you speak English? — Yes, I can.
Модальді етістіктердің қолданылуы
Модальді етістіктер негізгі етістік болмағандық қосымша мағына беру үшін ғана қолданылады. Мысалы, бір әрекетті істеуге тыйым салынғандығы, істей алатындығыңыз (мүмкіншіліктің болуы), істегеніңіз жөн болатындығы, әрекеттің ықтималдылығы жайлы қосымша мағына беру үшін модальді етістіктер қолданылады.
Модальді етістіктерді қолдану ережері
Модальді етістіктерді қарапайым етістіктерге қатысты ережелерге сай қолдануға болмайды. Бұл топтағы етістіктер жіктелмейді, есімше түрінде келмейді, герундий және инфинитив түрінде (infinitive) кездестіре алмайсыз. Енді осы айтылғандарды мысалмен өрнектейік.
Модальді етістіктер жіктелмейді. Осы шақта барлық есімдіктермен бірдей түрде жазылады. Мысалы, can (әрекетті істеуге мүмкіншілік болу) модальді етістігін әдеттегі етістіктер секілді үшінші жақта етістіктің соңына -s жалғауын жалғай алмаймыз. Немесе жекеше түрде басқаша, көпше түрде басқаша етіп қолданбаймыз.
Есімше (зат есім және сын есім болып келетін етістіктің туындысы) түрінде келмейді. Есімшені ағылшынша Participle дейміз. Мысалы, most played game (көп ойналған ойын) тіркесіндегі “played” сөзі — өткен шақтағы есімше (past participle). Can модальді етістігін “canned” деп қолданбаймыз. Тіпті, одальді етістіктің олай қолданылуы қисынға келмейді, түсініксіз тіркес шығады.
Герундий (Gerund) түрінде келмейді. Герундий дегеніміз заттанған (зат есімнің роліндегі) етістік. Ағылшын тілінде етістікке -ing жалғауы жалғану арқылы герундий жасалады. Мысалы: sleeping (ұйықтау), swimming (жүзу, малту). Swimming is the best for you to be healthy (Шомылу — сіз үшін салауатты (денсаулығы мықты) болудың ең жақсысы). Бұл мысалдағы “swimming” нақ осы шақтағы “шомылып жатыр” деген мағынада емес. Қазақ тіліндегі “шомылу” сөзі етістік емес, зат есім ретінде қолданылып тұр. Мағынасы ауқымды.
Жоғарыда түсіндіргеніміз жеткілікті болса, модальді етістіктің геріндий болмайтынына мысал келтірейік. Мысалы, бір әрекетті жасай алу ең дұрыс амал делік. Оны ағылшынша “Canning is the best” дей алмаймыз. Мұндай ереже грамматикада жоқ.
Ескерту! Canning сөзі ағылшын тілінде “консервілеу” деген сөзбен сәйкес келеді. Бірақ тек жазылуы ғана (омонимдер)
Инфинитив түрінде келмейді. Инфинитив (Infinitive) дегеніміз етістіктің бастапқы формасы. Ол “to” қосымшасы арқылы да қосымшасыз да жасалады.
Модальді етістікті “to” қосымшасымен бірге жазбаймыз. Мысалы: to can немесе to must.
Модальді етістіктердің әр қайсысына алдағы сабақтарымызда жеке-жеке тоқталып, олардың арасындағы айырмашылықтарын айқындап жазамыз.
Prepositions for, about, of
for — көп мақсатта (көп мағынада) қолданылатын көмекші сөз (шылау). Бұл сабақта for шылауының “үшін” деген мағынасын қарастырамыз. Ескертетіні, бұл шылау көп жағдайларға да қазақ тіліне тікелей аударылмайды. for — үшін, барыс септігі+ арналған. “Біреу үшін”, “бір зат үшін” деген типтегі тіркестерде қолданылады. Мысалы: This present is for you — Мына сыйлық сіз үшін (сізге арналған). I go to the supermarket for a water — Мен су (алу) үшін супермаркетке барамын. about — туралы (жайлы). Бұл көмекші сөз де көп мақсатта (көп мағынада) қолданылады. Мысалы: We are talking about a new film — Біз жаңа фильм туралы әңгімелесіп отырмыз. What do you know about Abai? — Абай туралы не білесіз? of (off дегенмен шатастырмаңыз) — қазақ тіліндегі ілік септігі жалғауларының (-ның (нің), -тың (тің), -дың (дің)) мағынасын беретін көмекші сөз. Of шылауының сөзбе-сөз аудармасы жоқ. Мысалы: Citizens of Kazakhstan — Қазақстанның азаматтары. All of you — сіздердің барлықтарыңыз. Can you repair the roof of the house? — Сіз үйдің шатырын жөндей аласыз ба? The picture of a mountain — Таудың суреті.
Can модальді етістігі (modal verb)
Болымды түрі: can [кән, кэн]; болымсыз түрі: can not [кә(э)ннот, кә(э)ннат] немесе cannot; болымсыз түрінің қысқарған түрі: can’t [кәнт, кант]
cannot пен con not екеуінің еш айырмашылығы жоқ. Жазылулары әртүрлі болғанымен, мағынасы бір.
Can модальді етістігі қазақшаға сөзбе-сөз аударылмайды. Мағыналық тұрғыдан қарастырсақ, бір істі, әрекетті істеуге мүмкіншіліктің болуын білдіреді. Қазақ тілінде балама болу ғалайықты деп, “етістік + алу” деген грамматикалық формуланы ереже етуімізге болады. Мұндағы “етістік” дегеніміз етістіктің түбіріне -а, -е, -и, -й жалғауларының жалғанған нұсқасы. Ал “алу” дегеніміз көмекші етісік, жіктеледі (аламын, аласың, алады, …). Болымсыз түрінде “алу” көмекші етістігі “алмау” болып қолданылады. Мысалы: айта алмау, бара алу, келе алу, оқи алу
I can speak English — Мен ағылшынша сөйлей аламын.
He can not come — Ол келе алмайды.
She is very shy. So she can not ask anything — Ол (жынысы: әйел) — ұялшақ. Сондықтан ештеңе сұрай алмайды.
Can модальді етістігінің өткен шақтағы нұсқасы: could [куд] (could not, couldn’t [куднт])
When I was 5-year-old, could not ride a bicycle — Мен бес жасымда (бес жаста болғанда) велосипед тебе алмадым.
Could I use your computer to surf Internet? — Мен сіздің компьбтеріңізді Интернетке кіру (Интернетті шолу) үшін пайдалана аламын ба?
Can модальді етістігінің “could” нұсқасы сыпайылық түрдегі сөйлемдер мен шартты сөйлемдерде (Conditional Sentences) де қолданылады.
May модальді етістігі
May [meı] — ықтималдылықты (болуы мүмкін), рұқсат сұрауды немесе рұқсат беруді білдіретін модальді етістік. Өткен шақта may және might екеуін де қолдана беруге болады.
Examples:
Possibility (ықтималдылық)
— Where is Doszhan? (Досжан қайда?)
— He may be in the garden (Мүмкін, ол бақшада болар)
Request permission (рұқсат сұрау)
May I come in? (Кіруге рұқсат па?)
May I use your towel? (Сіздің сүлгіңізді пайдалануыма бола ма?)
Give permission (рұқсат беру)
Yes, you may come in (Иә, кіруіңе болады (кіруге болады))
No, you may not use it. I give you another one (Жоқ, он қолдануыңа болмайды. Қазір басқа біреуін беремін).
May модальді етістігінің өте сыпайы түрі: Might [maıt]
Might модальді етістігін May-дің баламасы ретінде де қолдана беруге болады. Сондай-ақ, біреуге ұсыныс жасағанда, шартты сөйлемдерде Might қолданылады. Might модальді етістігінің болымсыз түрі: might not, mightn’t [maıtnt]
Examples:
Your socks might be in the bathroom (Сенің шұлықтарың жуынатын (вана) бөлмеде болуы мүмкін).
Might I borrow your mobile phone? (Мен сіздің ұялы телефоныңызды ала тұрсам бола ма?). Your parents might visit me next week (Сенің ата-анаң маған келесі аптада келе алады) ұсыныс ретінде
Must модальді етістігі
Must [mʌst] модальді етістігі жүктелген міндетті, тыйым салынған немесе қатаң түрде бекітілген нұсқауды, бұйрықты айтып жеткізу кезінде қолданылады. Must етістігінің болымсыз түрі: mus not [mʌsnt].
Ескерту! must модальді етістігі өткен шақты қолданылмайды. Оның орнына баламалы тіркестер қолданылады. Мысалы: have to, allowed to.
Must модальді етістігіне мысалдар:
This must be the right answer! — Бұл дұрыс жауап болуы тиіс.
Students must pass an entrance examination — Студенттер қабылдау емтиханынан өтулері керек.
Erbol, you must not play in the street! — Ербол, сен көшеде ойнамауға тиіссің.
I must play football — Мен футбол ойнауға тиістімін (міндеттімін).
He must work hard if he wants to pass his exam — Ол емтиханнан өткісі келсе, белсенді (үздіксіз) еңбектенуі керек.