4. Негізгі қорлар есебі мен материалдық емес активтердің есебі

Бухгалтерлiк есептiң 16 “Негiзгi қорлар” деп аталатын халықаралық стандарттарына сәйкес негiзгi құралдар дегенiмiз – кәсiпорында өнiм өндiру, тауарларды тасымалдау немесе қызмет көрсету үшiн, басқа кәсiпорынға жалға беру үшiн немесе әкiмшiлiк мақсаттар үшiн пайдаланылатын және бiр кезеңнен (бiр жылдан) артық мерзiм iшiнде пайдаланылады деп болжанатын материалдық активтер.

Негiзгi құралдарға қозғалмайтын мүлiк, жер учаскелерi, үйлер мен ғимараттар, өткiзгiш тетiктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеу және реттеу аспаптары мен қондырғылар, есептеу машиналары мен техникалары және олардың бағдарламалық құралдары, көлiк тасымалдау құралдары, аспаптар, өндiрiстiк және шаруашылық құрал-саймандары, өнiм және жұмыс малдары, көп жылдық екпе ағаштар, шаруашылықтың iшкi жолы, тағы да басқалар жатқызылады.

Негізгі қорлар кәсіпкерлік қызметтің әртүрлі саласындағы қызмет істейтін ұйымдардың активтерінің негізгі бөлігін құрайды. Негізгі құралдарға материалдық, яғни материалдық-заттық формасы бар активтер жатады, мысалға жылжымайтын мүлік (жер, ғимараттар мен құрылыс-жайлар және жермен байланысты басқа да объектілер), машиналар мен құрылғылар, көлік құралдары және т.б., яғни төмендегі талаптарға жауап беретіндер:

- өнімдер (жұмыстар мен қызметтер) өндіруге, тауарларды жеткізуге, басқа ұйымдарға жалға беруге немесе әкімшілік және шаруашылық мақсатарға пайдалануға арналған;

- бір жылдан артық пайдаланылатын;

- сатып алушыларға қайта сатуға жатпайтындар.

Негізгі құралдар ұзақ мерзім пайдаланылатын сипатқа ие болады. Негізгі құралдарды пайдаланудың сандық бағалануы олардың пайдалану мерзімімен анықталады. Негізгі құралдардың пайдалану мерзімі ұйымның осы объектіні болжамды пайдалану мерзімі немесе осы объектіні пайдалану арқылы ұйымның өндіретін өнімінің мөлшері немесе орындайтын жұмыстары мен қызметтерінің көлемі болып саналады. Негізгі құралдар объектісінің пайдалану мерзімінің мерзімдік немесе натуралдық өлшемін таңдап алу, объектінің функционалдық жарамдылығына, яғни оның экономикалық пайда әкелу мүмкіндігіне байланысты болады.

Негізгі құралдардың бухгалтерлік есебі есепте негізгі құралдардың түсуін, алғашқы мойындалуын (признание), ішкі орын ауыстыруын, амортизацияның (тозуының) есептелуін, кейінгі шығындардың есебін, сату бойынша нәтиженің есебі мен басқа да шығыстарды құжатпен рәсімдеуді, сонымен қатар дер кезінде және толық көрсетуді қамтамасыз ету қажет.

Сонымен бірге негізгі құралдар есебінің міндеті болып негізгі құралдардың артық шыққанын, пайдаланбағанын және тиімсіз пайдалануын анықтап, олардың сақталуын қамтамасыз ету қажет.

Негізгі құралдар есебінің негізгі элементі болып олардың мойындалуы, яғни бухгалтерлік балансқа енгізу үшін негізгі құралдар объектісін есепке қабылдауды білдіреді. Негзігі құралдарға қатысты активтерді мойындаудың жылпы шарттары қолданылады. Олар бір уақытта екі шарттың орындалуын қарастырады:

- осы активтермен байланысты ұйым болашақта экономикалық табыс алатыны жөнінде жоғары сенімнің болуы;

- активтердің бастапқы құнын бағалау сенімділігі.

Ұйымның экономикалық табыс алу деңгейінің ықтималдылығын бағалау оларды алғашқы мойындау сәтіндегі фактілерді есепке ала отырып, жүргізілуі керек.

Негізгі құралдардың есебінде Қазақстан Республикасының заңдылықтары немесе мемлекеттік өкімет органдары бекіткен келесідей алғашқы есеп құжаттары қолданылады:

• негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру актісі ;

• жөнделген, қалпына келтірілген, жаңартылған объектілерді қабылдау-тапсыру актісі ;

• негізгі құралдарды шығару актісі;

• автокөлік құралдарын шығару актісі;

• негізгі құралдар есебінің мүліктік карточкасы;

• негізгі құралдар есебі бойынша мүліктік карточкалардың тізімі

• негізгі құралдар қозғалысы есебінің карточкасы ;

• жалдағы (ұзақ мерзімді жалдағы) негізгі құралдар есебінің карточкасы

• материалдық-жауапты тұлға бойынша негізгі құралдардың мүліктік тізімі (тұрған жерлері және пайдалануы бойынша) – негізгі құралдардың тұрған жерлеріне байланысты объектілік есепті жүргізу үшін қолданылады.

Негізгі қорлардың түсуі қабылдау-тапсыру актісімен рәсімделеді. Акті әрбір объектіге толтырылады және осы объектіге тиісті техникалық құжаттар тіркеліп, есеп бөлімінде мүліктік карточка ашылғаннан кейін ұйымдағы пайдалану орны бойынша тиісті бөлімге беріледі. Негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру актісі объектіні қабылдаушы және тапсырушы жақтармен пайдалану уақытын, дайындалу мерімін және бастапқы құны көрсетіліп толтырылады.

Ағымдағы және қаржылық жалдағы негізгі құралдарға мүліктік карточка ашылмайды. Олардың талдамалық есебі үшін негізгі құралдарды жалға беру актісіне тіркелген жалға беруші берген карточканың көшірмесі қолданылады. Объектіні қайта қалпына келтіру кезінде, құрылысын аяқтаған кезде немесе толықтай құралдағанда (құрастырғанда) жаңадан карточка ашылады.

Тізімге тіркелген карточкалар негізгі құралдардың карточкалар ұясына орналастырылады. Ұяшықта негізгі құралдар жіктемелік топтары бойынша, ал оның ішінде орналасу жерлері бойынша топтастырылады. Қызмет істемейтін негізгі құралдардың карточкалары бөлек топтастырылады.

Негізгі құралдардың пайдалану орындарында (цехтарда, бөлімдерде) тізімін, яғни негізгі құралдардың мүліктік тізімдемесін (орналасу және пайдалану жерлері бойынша) жүргізеді және онда пайдаланудағы негізгі құралдар туралы қысқаша сипаттама беріледі.

Түскен, шыққан және ұйымның ішінде орын ауыстырған негізгі құралдар бойынша мүліктік карточкаларды тиісті жазулардан кейін айдың соңына дейін орналастырмай, бөлек сақтайды. Бұны карточкалардың негізінде негізгі құралдарға амортизация есептеу үшін жасайды.

Айдың соңында осы ай үшін жазылған жазулармен карточкалар негізгі құралдардың жіктемелік белгілері бойынша топтастырылады. Әрбір негізгі құралдардың түрлеріне қарай олардың түскені және шыққаны бойынша айналымдар жинақталып, негізгі құралдардың қозғалысы есебінің карточкасына жазылады. Бұл карточка жылдың басында бір жылға ашылады.

Алдыменен бұл карточкада 1 қаңтарға негізгі құралдардың түлері бойынша нақты бары көрсетіледі. Содан соң ай сайын ай ішіндегі айналымдарды жазғаннан кейін келесі айдың 1 күніне негізгі құралдардың нақты барын анықтап, жазып отырады.

Топтастырылған карточкалардың мәліметтері негізінде негізгі құралдар қозғалысының айналым ведомостісін жасайды және оның қорытындысы Бас кітаптің қортындысымен салыстырылып, негізгі құралдардың нақты бары және қозғалысы жөніндегі есептемені жасау үшін негіз болып саналады.

Негізгі құралдардың ұйым шегінде бір цехтан немесе бөлімшеден басқаларына орын ауыстырылуы осы бөлімнің (бас механиктің, бас технологтің және т.б.) тапсырмасы бойынша жүзеге асырылады және оған негізгі құралдарды ішкі орын ауыстыру жүкқұжаты (накладнойы) толтырылады. Қордағы негізгі құралдары пайдалануға немесе бір цехтан екінші цехқа, бір бөлімшеден басқа бөлімшеге беру кезінде жүкқұжат екі данамен жазылып беріледі. Есеп бөлімі бірінші дананың негізінде мүліктік карточкаға жазу жасап, оны негізгі құралдардың жаңадан орналасу немесе пайдалану жері бойынша қайтадан қояды. Тапсырушы екінші дананың негізінде мүліктік тізімдемеге негізгі құралдардың шығуы жөнінде белгі қояды.

Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар субъектілердің қаржылық-шаруашылық қызметінің бухгалтерлік есеп шоттары жоспарының 1 «Айналымнан тыс активтер» бөлімінің 2400 «Негізгі құралдар» бөлімшесінде есепке алынады. Оның құрамына келесі шоттар кіреді: «Жер», «Ғимараттар мен құрылыс жайлар», «Машиналар мен құрылғылар, беріліс құралдары», «Көлік құралдары», «Басқалары», «Аяқталмаған құрылыс».

Қаржылық есептемелерін ХҚЕС-на сәйкес ұйымдастыратын ұйымдар негізгі құралдар есебін 2310 «Жылжымайтын мүліккке инвестициялар», 2400 «Негізгі құралдар», 1310 «Материалдар мен шикізаттар», «дайын өнім», 2610 «Барлау және бағалау активтері» шоттарында жүргізеді.

Бұл бөлімнің шоттары ұйымның меншікті пайдалануындағы шаруашылық жүргізу немесе жедел басқаруындағы, ұзақ мерзімді жалдағы, негізгі құралдардың нақты бары, қозғалысы, сонымен қатар аяқталмаған құрылыс жөніндегі мәліметтерді жинақтауға арналған.

Негізгі құралдарға тиісті шоттардың дебетінде негізгі құралдардың бастапқы құндарымен түсу кезінде келесі шоттармен корреспонденциясы көрсетіледі:

• 2930 «Аяқталмаған құрылыс» - ұйымның шаруашылық әдісімен салынған негізгі құралдардың пайдалануға берілуі;

• 1060 «Өзге ақша қаражаттары», 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаты», 1010 «Кассадағы ақша қаражаты», 3310 «Жеткізушілер мен мердігерлерге қысқа мерзімді берешек», 3390 «Өзге де қысқа мерзімді кредиторлық берешек» - төлем арқылы заңды және жеке тұлғалардан негізгі құралдарды сатып алу кезінде;

• 5110 «Төленбеген капитал»-негізгі құралдар объектісін құрылытайшылардың жарғылық қорға салған салымдары;

• 6230 «Мемлекеттік субсидиялардан алынған кірістер»немесе 6280 «Өзге де кірістер» - басқа да заңды және жеке тұлғалардан негізгі құралдарды әншейін алу кезінде;

Негізгі құралдарды ұзақ мерзімді жалға алу кезінде 2400 «Негізгі құралдар» шотының дебетімен 4150 «Жалдау бойынша ұзақ мерзімді берешек» шоттарының кредиті корреспонденцияланады.

Негізгі құралдар ұзақ мерзім өндіріс процесіне қатыса отырып, біртіндеп тозуға ұшырайды.

Негізгі құралдардың амортизациясы – негізгі құралдардың тозу сомаларының дайындалған өнімнің (орындалған жұмыстардың) құндарына немесе кезең шығындарына біртіндеп апарылу процесі. Амортизация жер учаскілеріне, өнім малдарына, кітапхана қорларына есептелінбейді. Активтерге амортизация олар пайдалануға жарамды кезінен бастап шыққан дейін, актив ұзақ уақыт бойы қызметте болмаса да есептелінеді.

Қаржылық есептің халықаралық стандартына (ХҚЕС) сәйкес амортизацияны есептеу кезінде ұйым төмендегі әдістерді қолдана алады:

а) бірқалыпты (түзу сызықты) есептеу әдісі;

б) құнды орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды шығару әдісі (өндірістік әдіс);

в) жеделдетілген әдіс:

- азайып отыратын қалдық әдісі;

Негізгі құралдардың әрбір түріне әртүрлі әдістерді қолдануға болады. Ұйымның таңдап алған амортизацияны есептеу әдісі есеп саясатымен анықталып, бір есепті мерзімнен екінші есепті мерзімге дейін қолданылуы тиіс.

Тікелей сызықты есептеу әдісі – объектінің функционалдықпайдалылығыоның пайдалы қызмет ету ұзақтығына байланысты емес, пайдалану уақытына байланысты болады және ол пайдалы қызмет ету ұзақтығында өзгеріссіз қалады. Амортизация объектінің қызмет ету ұзақтығында оның амортизациялатын құнын тең бөлу арқылы жүргізіледі. Мұндай әдіс бойынша амортизацияның жылдық нормасы және жылдық сомасы пайдалы қызмет ету ұзақтығында тұрақты болып қалады да, жинақталған амортизация көбейіп, объектінің баланстық құны тең үлеспен азайып отырады.

Дайындалған өнімнің (орындалған жұмыстың) көлеміне пропорционалды шығару әдісі объектінің функционалдық пайдалылығы уақытқа байланысты емес, оны пайдаланудың нәтижесіне негізделеді. Осыған байланысты қызмет ету ұзақтығы ұйымның осы объектіні пайдаланудың нәтижесінде өндіретін өнімнің саны немесе орындайтын қызметтің көлемімен анықталады. Бұл әдісті пайдалану кезінді амортизация объектінің амортизацияланатын сомасын қызмет ету ұзақтығы кезінде өндірген өнімнің көлеміне пропорциналды бөлу арқылы есептеледі. Жылдық амортизация сомасы жылдын жылға өзгеше болуы мүкін. Өндірілген өнімнің санына байланысты жинақталған амортизация көбейеді де, баланстық құн төмендейді.

Азайып отыратын қалдық әдісі – негізгі құралдардың пайдалылығы мен өнімділігі соңғы пайдалану кезеңге қарағанда алғашқы пайдалану кезеңдерінде едәуір жоғары болатындығымен түсіндіріледі. Бұл объектінің тез моральдық тозуға ұшырауына немесе қызмет ету кезеңнің соңында техникалық қызмет көрсетуге және жөндеуге жұмсалған шығындардың шамадан тыс жоғарылауына байланысты болады. Шығындар мен кірістердің арасындағы арақатынасты қамтамасыз ету үшін объектінің амортизациясы әрбір ағымдағы мерзімде болашақ мерзімге қарағанда жоғары болуы тиіс. Бұл әдіс кезінде амортизация нормасы амортизацияланатын құнға емес, өткен мерзімнің соңындағы объектінің баланстық құнына қолданылады. Соған байланысты қалдық құнын азайту үшін қажетті шамамен шектелетін соңғы жылды қоспағанда, тозуды есептеген кезде жойылу құны есепке алынбайды. Азайып отыратын қалдық әдісіқолдану кезінде амортизацияның шектелген нормасы барлық уақытта қалдық құнға қолданылады.

Бөліміндегі сома бойынша құнды есептен шығару әдісі– есептелу коэфициентін анықтауды білдіреді. Коэфициенттің алымы қызмет ету мерзімінің жылдар сомасына тең болса, ал бөлімі кері тәртіп бойынша қызмет ету мерзімінің соңына дейінге қалған жылдар санын білдіреді. Бұл коэфициент пайдаланудың әрбір кезеңінде әртүрлі болады, бірақ амортизацияланатын құнның тұрақты деңгейіне қолданылады.

Бұл әдісті кезінде алғашқы жылдары амортизация сомасы кейінгі жылдарға қарағанда анғұрлым жоғары болады.

Жаңадан пайдалануға берілген негізгі құралдар бойынша амортизация есептеу келіп түскен айдан кейінгі айдың бірінші күнінен басталады, ал шығып кеткен негізгі құралдар бойынша шыққан айдан кейінгі айдың бірінші күнінен бастап тоқтатылады. Негізгі құралдарды тоқтатып қойып, қайта құру және техникалық қайта жаңарту, сондай-ақ оларды белгіленген тәртіппен тоқтатуға ауыстырған кезде амортизация есептелінбейді. Сонымен қатар амортизация негізгі құралдардың мына түрлеріне есептелмейді: жерге, өнім малдарына, кітахана қорларына, мұражай құндылықтарына, архитекторлық және мәдени ескерткіштерге, жалпыға ортақ пайдаланылатын автокөлік жолдарына.

Активтің амортизациялық құны пайдаланудың барлық мерзімі ішінде толықтай шығындарға апарылған болса, онда активті есептен шығармай, әрі қарай пайдалана беруге болады, бірақ мұндай жағдайда амортизация есептелінбейді.

Негізгі құралдарға ай сайын есептелген амортизациялық аударымдар 2410, 2740 «Негізгі құралдарды тозуы» бөлім шоттарында жүргізіледі. Осы кезде 8400 «Үстеме шығыстар» шоттарына тиісті негізгі және көмекші өндіріс шоттары 8140 «Негізгі құралдар және материалдық емес активтердің тозуы», жалпы және әкімшілік шығындар – 7210 «Әкімшілік шығыстар», сату бойынша шығыстар – 7110 «Өнімдерді сату және қызметтерді көрсету бойынша шығыстар» және т.б., яғни негізгі құралдардың орналасқан жерлеріне байланысты шоттар дебеттеледі.

Техникалық қызмет көрсету және жие жөндеу (ағымдағы жөндеу) – негізгі құралдарды жұмыс қалпында сақтап тұру үшін жүзеге асырылады және майлау, сырлау сияқты жұмыстарға, сондай-ақ қосалқы бөлшектерге, көмекші материалдар мен жұмыс күшіне шығындардан тұрады. Мұндай шығындар мерзімдік сипатқа ие және деңгейі ондай жоғары емес. Олардың есебі үшін екі әдісті қолдануға болады:

• пайда болу мүмкіндігіне қарай есеп әдісі – техникалық қызмет көрсету мен ағымдағы жөндеуге нақты шығындар пайда болу мүмкіндігіне қарай көрсетіледі;

• резерв жасақтау әдісі – белгілі бір уақыт аралығында техникалық қызмет көрсету мен ағымдағы жөндеу үшін шығындарды бағалауға негізделген. Бұл жұмыстардың маусымды сипатында шығындар анағұрлым жоғары болған жағдайда өте ыңғайлы.

Егер ұйым болашақ мерзімде негізгі құралдарды жөндеу үшін резерв жасақтауға шешім қабылдаса, онда жасақталған резерв 7210 «Жалпы және әкімшілік шығыстар», 7110 «Сату бойынша шығыстар»,8 «Өндірістік есеп шоттары» бөлімінің тиісті шоттарының дебеті және 3440 «Басқа да есептелінген шығыстар» шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі. 3440 шоттарының дебеті бойынша жөндеуге жұмсалған нақты шығындар ақша қаражаттары, тауарлық-материалдық құндылықтар, еңбек ақы бойынша есеп айырысу, еңбек ақыдан аударымдар, 8310 «Көмекші өндіріс», 3310 «Жабдықтаушылар және мерідігерлермен есеп айырысу» және т.б. шоттармен корреспонденцияланады. Жылдың соңында 3440 «Басқа да есептелген шығыстар» шотында қалдық қалмауы тиіс.

Жөндеу барысында негізгі құралдардың кейбір бөліктері олардың өнімділігін немесе қызмет ету мерзімін жоғарылату үшін жөндеу жұмыстары өткізіліп отырылады.

Материалдық емес активтердің есебі материалдар есебінің ұстамдары сияқты ұстамдарға негізделіп жүргізіледі.

Материалдық емес активтер басқа жақтан сатып алынуы (патенттер, франчайзинг) немесе ұйымның өз күшімен жасалынуы мүмкін. Материалдық емес активтерді сатып алу тәсілдеріне қарай олардың жекеше есеп бірліктеріне бөлінуі және анықтылығы айқындалады (активтерге жұмсалған шығындар кезең шығындарына апарылуы немесе нақты сезілмейтін активтердің сипатына қарай капиталдандырылуы мүмкін.

Сондықтан, материалдық емес активтер мына жағдайларда анықталуы мүмкін:

- сатып алу арқылы – көп жағдайда заңды құқықтар алу (патент, авторлық құқық және т.б.);

- ұйымның өзі шығаруы немесе ұйымдардың бірігу нәтижесінде сатып алу арқылы – егер активтерді жалға беру, сату және айырбастау кезінде болашақ экономикалық тиімділік осы активке тікелей апарылатын болса.

Материалдық емес активтердің ең көп кездесетін түрлері: лицензиялық келісімдер, компьютерлік бағдарламалық қамсыздандырулар, патенттер, авторлық құқықтар, сатып алынған тауар белгілері, қызмет көрсету белгілері, материалдық емес активтердің сипатын куәландыратын сынақ-құрастыру жұмыстары болып табылады.

Материалдық емес активтердің бары және олардың қозғалысының есебі активті 2700 «Материалдық емес активтер» бөлімінің: 2730 «Лицензиялық келісімдер», 2730 «Бағдарламалық қамсыздандырулар», 2730 «Патенттер», 2730 «Ұйымдастыру шығындары», 2710 «Гудвилл», 2730 «Басқалары» сәйкесті шоттарында жүргізіледі. Бұл бөлімнің шоттары субъектінің меншігіндегі, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқаруындағы материалдық емес активтердің нақты бары және олардың қозғалысы жөнінде ақпараттарды жинақтауға арналған.

Материалдық емес активтерді қабылдау кезінде материалдық емес активтің әрбір объектісіне акті екі данамен толтырылады. Бірнеше материалдық емес активтердің бірдей түріне жалпы актіні рәсімдеу рұқсат етіледі. Акті толтырылғаннан кейін, тиісті қосымша құжаттарымен есеп бөліміне тапсырылып, оған бас бухгалтер қол қойып және ол ұйымның басшысымен немесе соған өкілетті (лауазымды) тұлғамен бекітіледі.

Материалдық емес активтерді бас ұйымға беру (сату, әншейін беру) кезінде акті беруші және алушы ұйымға арналып, екі данада толтырылады.

Материалдық емес активтердің талдамалық есебі, мүліктік карточкаларда жүргізіледі. Карточка материалдық емес активтердің алынағанын дәлелдейтін «Материалдық емес қабылдау-тапсыру актісінің» және басқа да техникалық құжаттардың негізінде бір данамен толтырылады. Материалдық емес активтерді басқа ұйымдарға беру кезінде оларды есептен шығарудың негізі болып «Материалдық емес қабылдау-тапсыру актісі» саналады.

Материалдық емес активтердің барлық түрлерін алу кезінде келесідей шоттар корреспонденциясы беріледі:

2700 «Материалдық емес активтер» бөлімінің 2730 «Лицензиялық келісімдер», 2730 «Бағдарламалық қамсыздандырулар», 2730 «Патенттер», 2730 «Ұйымдастыру шығындары», 2710 «Гудвилл», 2730 «Басқалары» шоттары және кредит 1060 «Арнайы банк шотарындағы ақша қаражаттары», 1010 «Кассадағы ақша қажаттары», 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша немесе, 3310 «Жабдықтаушы және мердгерлермен есеп айырысу», 3390 «Басқа де кредиторлық берешектер мен есептеулер» шоттары – заңды және жеке тұлғалардан сатып алу кезінде.

Материалдық емес активтер ұйымның жарғылық қорына салым ретінде де салынуы мүмкін. Бұл жағдайда келесі бухгалтерлік жазу беріледі: дебет 2700 «Материалдық емес активтер» шоттары және кредит 51 «Төленбеген капитал» бөлімінің 5110 «Төленбеген капитал» шоты.

Субсидия ретінде алынған материалдық емес активтер үшін келесідей бухгалтерлік жазулар беріледі: дебет 2700 «Материалдық емес активтер» шоттары және кредит 6230 «Атқарушы органдардың субсидиялары» немесе 6200 «Негізгі емес қызметтен кірістер» бөлімінің 6280 «Басқалары» шоттары.

Материалдық емес активтерді анықтамасына, мойындау талаптарына сәйкес қалыптастыру және оларды бағытына қарай пайдалануға дайындық шығындары 2900 «Негізгі құралдар» бөлімінің 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шотына ашылған аралық шоттарда есептеледі. Материалдық емес активтер пайдалану бағытына дайын болған сәттен бастап 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шотына ашылған аралық шоттардағы шығындар 2700 «Материалдық емес активтер» бөлімінің сәйкесті шоттарының дебетіне шығарылады.

Материалдық емес активтер бухгалтерлік баланстан әртүрлі себептерге байланысты шығарылады: