«Калила мен Димна» аудармасының дүниежүзіне таралу

СХЕМАСЫ

Үнді нұсқасы

Паһлауи тілінде набатий тілінде

Араб тілінде Көне сирия тілінде

Ибн әл-Муқаффа (570 ж)

(750 ж)

Көне испан Тілінде (1250 ж)

Көне латын Тілінде (ХІІ ғ)

Көне иврит тілінде (1270ж) Бухна (1270)

1 рет парсы тілінде Науруллах Ибн Абд әл-Хамид (ҮІ-Х ғ)

Грек тілінде ( 1080 ж)

Жаңа сирия тілінде (Х-ХІ)

Орта ғасыр соңындағы Ағылшын тіл (1980ж)

л атын тілінде (1313)

2 рет парсы Ежелгі славян Итальян тілінде

тілінде Ануар тілінде (1583ж)

Сухайли (ІХғ)

Италия тілінде Жаңа испан неміс тілінде Султан Сулайман Парсы - үнді тілдерінде

(1552 ж) тілінде (1493ж) (1480) үшін түрік тілінде Ибарданеш (996 х.ж)

«Хумайн нама»

А ғылшын Италия (ХХ ғасыры)

тілінде тілінде (1548) Голланд Дат

тілінде тілінде

(1623) (1618) Француз тілі (1724ж) Орыс тіілінде

Араб тілінде И.Ю.Крачовский,

Л.Шейхо (1905) И.П.Кузьмин (1957)

Қазақ тілінде С.Талжанов (1962)

Ежелгі дәстүрге оралу дәуірі

Аббастықтар халық көтерілісінің жеңістерін пайдаланып үкімет басына келгенімен халық үмітін ақтамаған. Халық қозғалысы сондықтан да әрі қарай жалғаса береді. Мысалы,751 жылы Бұхарада Шарик бастаған көтеріліс бұрқ ете қалса,776-778 жылдары Мауареннаһрде Муханна бастаған көтеріліс тасқындап, кемерінен асып жатады. Әсіресе 815 -837 жылдары Оңтүстік Әзірбайжаннан басталып Иранның Исфаһаны мен Керманына дейін құлаш ұрған Бабек бастаған шаруалар қозғалысының дүмпуі алысқа жеткен. Күрес әлеуметтік теңдік пен жеп жүзі барлық адамдарының бірдей правоға ие болу керектігін ту еткен.

Реакция толқыны әдебиетке де тиген. Ортодокстықтар әдебиетте ежелгі араб формасына қайта оралу ұранын көтереді. Олар «жаңару» әдебиетіне дүрсе қоя беріп, маулалардың «модернизіміне» араб дәстүрін саналы түрде қарсы қояды. Осындай сана–сезімнің тоқырауға ұшырап тұрған тұсында ежелгі бәдәуи әдебиеті поэзия мен этика идеалының қайнары іспетті түсіндіріліп қабылданған. Ежелгі батырлықты паш еткен поэзияның бүтіндігі мен өнеге боларлық тазалығы «жаңару» дәуіріндегі гедонистік поэзияның шектен шыққан арсыздығына қарсы қойылады. Сондықтан да «ежелгі дәстүрге оралу» дәуірінің ақындары мен сөз зергерлері бірінші болып көне араб поэзиясының антологиясын жасауға, араб поэтикасының теоретиктері болуға, классикалық стилистика заңдылықтарының ережесін қисындап тұжырымдауға құлаш ұруға көшеді...

Сөйтіп арада жүз жыл өтіп үлгермей–ақ Абу Нуас қайтыс болған соң алға қойған мақсаты бұлыңғыр да шым–шытырық, тұлдыр «жаңару» қозғалысы дәуірінің әдебиеті құлдырай бастаған. Шарап ішкіштер кружоктары мен ар–ұятты аяққа таптаған маскүнем дырдулық, азғындық азайып бірте–бірте ол жоғала бастайды.

Ежелгі дәстүрге қайта оралу дәуірі ақындары көне бәдәуи поэзиясының көрнекті өкілдері творчествосына көп еліктейді. Олар образ жазу, эпитет, метафора, суреттей, бейнелеу секілді өнерде де Имру-лҚайс, Тарафа ибн әл-Набиға аз-Зубийани секілді шайырлар шиырынан көп ретте шыға алмаған. Кейбір ақындар тіпті мадх жанрындағы өлеңдерінің атын өзгертіп әлденеше кісілерге арнағанын да ұшыратамыз.

ІХ ғасыр ақындарының өлеңдері авторларының білімділігімен де ерекшеленеді. Бірақ олар сезімін, әсерін жырлаудан гөрі көргенін, естігенін айтып тізбектеуге жиі бой ұрған; Құран мен Хадис оқиғаларын өлеңмен қайта жырлауда да жаңашылдықтары байқалмайды. Бірақ бір қызығы «жаңару» дәуірі ақындары мен бермей сыртқа тепкен батырлықты жырлау жандана бастады.

Өз талаптарының қайнар көзін уасф жанрында аша білген бәдәуи ақындары Араб даласының түрлі көріністерін жырға қостың, Мағриб пен Мысырдың өзендері мен көлдерін, таулары мен тастарын, талдары мен жанға сая жасыл жапырақтарының әдемі көріністерін кестелей білген.

ІХ ғасыр ақындары жырларынан олардың ежелгі бәдәуи ақындарынң өлеңдерін қағып-сілкіп, жаңа өң бергені секілді әсер аламыз. Осындай ілгері бастырмас ежелгі дәстүрлер аясынан шыға алмаған кездің өзі де араб мәдениетін алға сүйреген Абу Таммам, Ибн ар-Руми, Ибн әл-Муғтазз, әл-Джахиз секілді ақын-жазушыларды өмірге әкелген.