Бәдәуи ақындарының лирикасы

Махаббат лирикасының бұл түрін көшпелі бәдәуи ақындары дүниеге әкелген. Солардың бірі Хиджаз өлкесінде туылған Джамил ибн Маамар әл-Узри. Болашақ ақын жас кезінде бір туысының Бусайна атты қызына ғашық болады. Қыз да Джамилге кет әрі емес көңіл білдіреді. Бірақ қыздың ата-анасы екеуінің махаббатына қарсы болады. Ақын өз сүйіспеншілігі жайлы өлеңдер шығарады. Оны жұрттың жаттап айтып жүруі қыздың ата-анасына ауыр тиеді. Джамил басына өлім қаупі төнген соң ел аралар кетеді,әуелі Иаманға, соңыра Сирияға сапар шегеді. Сөйткен ақын 704 жылы Мысырда қайтыс болады.

Абу-л әл–Исфаһани өзінің «Китаб әл-ағаниінде» Джамилдің өмірі жайлы мынадай деректер келтіреді: «Қайырымсыз қазаның жақындап қалғанын сезген Джамил бір кісіні шақырып алып: «Егер қаласаң мен саған бар байлығымды қалдырайын. Бірақ сен бір өтінішімді орындайсың ба?» -деп сұрағанда әлгі адам келісім береді. Сонда Джамил: «Мен өлген соң үстімдегі киімдерімді шешіп алып бөлек қой, қалған мүлік сенікі. Сонан соң түймеме мін де Бусайнаның руы қоныс тепкен жаққа жөнел. Жеткен соң, менің киімімді ки де жағаң мен жеңіңді жырт. Узра тайпасы қоныстанған жердегі төбеге шық та мен үйреткен бәйітті айт» дейді.

Әлгі адам бәйітті қайталап айтып, жаттап алады да Джамил көз жұмған соң, уәдесін орындайды.

Бұл өлеңдерін естіген Бусайна: «Егер сен шындықты айтсаң, мені өлтіргенің, ал егер өтірік айтсаң, масқаралағаның» деп зар еңіреп қоя береді. Хабаршының шындықты айтқанына көзі жеткен соң бетін жыртып, ес-түссіз құлап түседі. Маңындағы әйелдер Бусайнаның есін жиғызған кезде ол жылай отырып, сүйіктісі қайтыс болған соң өзі үшін өмірдің мәні қалмағанын айтады.

Ақын Бусайнаға арнап көптеген өлеңдер шығарған. Джамил өлеңдері сезімге толы. Ол өзі өлсе де махаббатының өлмейтініне, өшпейтініне иландырады.

ШАҺАР АҚЫНДАРЫНЫҢ ЛИРИКАСЫ

Қала лирикасы көшпелі бәдәуи лирикасынан өзгеше ортада дамиды. Жаңа жерлер басын алу жорықтарынан Арабияға қайтып оралған араб жасақтары өздерімен бірге Иран мен Византиядан көптеген құлдар мен күңдер айдап әкеледі. Олардың ішінде өнер адамдары да болған. Мекке мен Медине бекзадалары осындай өнерлі құлдар мен құлдар мен күңдерді сарайларына көбірек жинап, түрлі әдеби, мәдени кештеріне оларды да қатыстырып, музыкалық аспаптарда ойнатқан. Олар арабтарға сазды да әуенді Иран мен Византия музыкасын, биін үйреткен.

Өмірлерін ойын-сауық, қызық қуумен өткізген ақсүйек шонжарлар ұшарын жел, қонарын сай білген көшпелі бәдәуилердің әдет-ғұрпына жиіркенішпен қараған. Бәдәуи ақындары жырлаған тақырыптарды сырттай ғана мақұлдап «жұмақ», «екінші дүние» секілді түрлі діни сенім-нанымға ықыластары бола қоймаған.

Шынында да «Хиджаз өлкесіндегі қала өмірінің жағдайы Мекке мен Медине тұрғындарының психологиясын, әдет-ғұрпын тез-ақ өзгерткен. Ілімді жақтаушы сырттан келгендер Хиджаздың ескі патриархалдық моралін қиратады...»

Қала лирикасы көрнекті өкілдерінің бірі, өмірі аңызға толы Омар ибн Аби Рабиа. Ол 655жылы Мединедегі бай саудагерлердің семьясында туған. қын өмірінің көпшілік бөлігін Меккеде өткізген. Ол да өзге ақындар секілді Араб даласын көп аралап соңыра Сирия мен Месопотамияға сапар шегеді.

Омардың өмірі жайлы тарихи деректер өте аз. Ол негізінен қала өмірін жырлаумен аты шыққан ақын. Омар творчествосынан сарай ақындары мен тайпа, ру шайырлары творчествосынның әсерін табу қиын. Ол ру намысын жоқтап, тайпа соғысын, тайпа, ру жеңісін де жырламаған. Омар өлеңдерінің бәрі де өзінің сүйініші мен күйініші, ішкі сезім құбылысы жайлы сыр шертеді.

Омар ибн Аби Рабиа араб ақындарының ішінен шыққан бірінші қалалық шайыр. Қала лирикасының асқан шебері атанған ақын махаббат лирикасын жеке жанрға айналдыруға үлкен роль атқарды.

Омар ибн Аби Рабиа өз творчествосында ежелгі бәдәуи поэзиясындағы өлең өлшемдерінен бас тартып «рамал», «мунсариқ» секілді жеңіл өлшемдерді пайдаланған. Мұның өзі ақын өлеңдерін жаттап алуға өте оңтайлы болған.

Сөйтіп, араб поэзиясындағы лирикалық бағытты ұстанған ақындардың көшбастаушысы атанған ақын сексен жыл өмір сүріп 711 жылы Иаманда қайтыс болады.