1.1.3 Прыслоўныя фразеалагізмы

Колькасна гэты семантыка-граматычны тып фразеалагізмаў уступае толькі дзеяслоўнаму і назоўнікаваму тыпам. Яны, як і суадносныя з імі прыслоўі, абазначаюць прымету дзеяння або ступень якасці, а таксама розныя акалічнасці, пры якіх адбываецца дзеянне.

Некаторыя прыслоўныя фразеалагізмы сэнсава і сінтаксічна звязваюцца з дзеясловамі: як асіна калаціцца, дрыжаць [12,с.81].

Зрэдку яны прымыкаюць да назоўнікаў (як макаў цвет [13,с.539]).

Паводле семантыкі прыслоўныя фразеалагізмы можна падзяліць на дзве групы: азначальныя і акалічнасныя.

Азначальныя фразеалагізмы абазначаюць уласцівасці, якасці, меру, ступень і спосаб дзеяння і адпаведна з гэтым падзяляюцца на тры разрады:

1. Якасныя (адказваюць на пытанне як?): як макаў цвет [13,с.539],хрэн яго ведае (знае) [13,534].

2. Спосабу дзеяння (адказваюць на пытанні як?; якім чынам?): цераз пень калоду[13,с.172], адскокваць, адлятаць як(што)гарох ад сцяны(сценкі) [12,с.262],як (што) гарох аб сцяну(аб сценку) [12,с.262].

Акалічнасныя фразеалагізмы абазначаюць месца, час, прычыну і мэту дзеяння і прымыкаць толькі да дзеясловаў. Сярод акалічнасных фразеалагізмаў з кампанентам галава вылучаюцца дзве групы:

1) месца (адказваюць на пытанні дзе?, куды?, адкуль?):за царом гарохам [13,с.538] і інш.

2) прычыны (адказваюць на пытанні чаму?, па якой прычыне?): чытаць,гаварыць як рэпу грэзці[13,с.262].

Чым больш абстрактны характар мае індывідуальнае значэнне фразеалагізма, тым шырэйшыя яго спалучальныя магчымасці.

Катэгарыяльнае значэнне прыслоўнасці вызначаецца часцей за ўсё на семантыка-сінтаксічнай аснове. Так, сэнс фразеалагізма цераз пень калоду[13,с.172 перадаецца прыслоўем ‘абы-як, нядбайна’, фразеалагізм выконвае ролю акалічнасці.

Многія фразеалагізмы маюць структуру спалучэння слоў. Сярод найбольш пашыраных мадэляў можна адзначыць, напрыклад, такія: 1) прыназоўнік + прыметнік+назоунік:як асіна, як горкая рэдзька;2) прыназоўнік + назоўнік + прыназоўнік + назоунік: як(што)гарох ад сцяны(ад сценкі) і інш.

1.1.4 Выклічнікавыя фразеалагізмы

Гэты клас з’яўляецца самым малапрадуктыўным. Выклічнікавыя фразеалагізмы выражаюць розныя пачуцці і волевыяўленні, але не абазначаюць і не называюць іх. Выражаючы разнастайныя эмоцыі.

Выражаючы разнастайныя эмоцыі, выклічнікавыя фразеалагізмы хоць і не валодаюць намінатыўнай функцыяй, але, як і словы-выклічнікі, “маюць усвядомлены калектывам сэнсавы змест”.

Фразеалагізмы з кампанентам галава незадаволенасць, абурэнне, катэгарычную нязгоду, адмаўленне і г. д.: якога хрэна[13,534]. Выражэнне пэўных эмоцый у вусным маўленні нярэдка суправаджаецца мімікай, спецыфічнай інтанацыяй, часам выдзяленнем аднаго з кампанентаў лагічным націскам.

Выклічнікавыя фразеалагізмы паводле семантыкі адносяцца ў групу эмацыянальныя фразеалагізмы выражаюць розныя пачуцці (захапленне, здзіўленне, задавальненне, расчараванне, абурэнне): якога хрэна [13,с.534].

Выклічнікавыя фразеалагізмы не маюць граматычных значэнняў роду, ліку, склону, часу, асобы і г. д. Яны нязменныя, сінтаксічна не звязваюцца са структурай сказа і не з'яўляюцца членамі сказа.

Каб вызначыць катэгарыяльнае значэнне выклічнікавых фразеалагізмаў, трэба карыстацца семантычным і сінтаксічным паказчыкамі, але ў своеаеаблівым іх прымяненні да гэтых фразеалагізмаў.