2.3 И. Муминов. Орта Азия тарихында Әмір Темірдің рөлі мен орны

Әмір Темір бин Тарағай Баһадурдің өмірі мен қызметінде, екі кезең айқын көрсетілген, бірінші кезең (1360-1386 жылдар) Темір үшін, күштерін бірлестіре отырып, түрік пен тәжік ақсүйектерімен бірге мемлекеттердің бытырауына қарсы, қанішер, дүниеқұмар ұсақ бектер мен сұлтандарға қарсы – ортағасырлық ортадан тепкіш күштерге қарсы, Мауереннахрда тәуелсіз, күшті Монғол феодалдық хандығын құру үшін күресуімен сипатталады. Екінші кезеңде (1386-1402 жылдар), Шарафуддина Али Йезди – юриштің пікірінше, үш жылдық, бес жылдық және жеті жылдық аталатын, Темір жорықтары жүргізілді. «Зафарнома», Темір мен оның мемлекеті туралы тарих бойынша, оны алғашқы, бағалы дереккөз ететін нақты материалдарға бай. Сонымен қатар, ол тарихи оқиғаларды жиі әсерлі, көркем етіп берген. Өте бағалы хабарлама деп, Шарафуддина Али Йезди, Темір, жазбаларды бірнеше рет қайтара тексеріп, қажет болған жағдайда, оқиға болған жерден қосымша мәлімет алу үшін, елші жіберген, сипатталған оқиғалардың нақты, хронологиялық реттілігінің дәл және олардың тарихының растығына қатты көңіл бөлген. Йезди 1360-1361 жылдары, Амир Хаджи Барлас Қашқадария оазисізінің бастшысы, Тоглу-га-Темір-ханның әскерлерінен сақтану үшін, Хорасанға қашты, ал оның атқосшысы Темір, өзінің Отанында қалуы керек екендігін түсінді. Ол Амир Хаджи Барласуға: «Уәләяттардың жойылуын тоқтату үшін, және басқару биліктерін сақтап қалу үшін, сіз Хорасанға, ал мен Шахрисабзқа қайтқаным дұрыс шығар, мен ханға қызмет етуге барамын»,-деді. Темір саясатының білінуінің бірін, Шарафуддин Али Йезди, өз шығармасында, үкімет билігін жеңіп алғаннан кейін, ақсүйектер, бас шенеуніктер, әкімшілер, әскер басылары және арстократияның елшілерін шақырған Қаріп, Қарабаге, Самарқан және т.с.с. құрылтайлары негізінде жобаланған құрылтайды жүргізу туралы толық, нақты ақпарат береді. Осылайша, Шарафуддина Али Йездидің шығармасы, жоғары феодалдық қабаттардың жиналысы сияқты, Темір шақырған құрылтайдың табиғилығын толығымен ашады. Бұл құрылтайларда, мемлекет пен билік үшін өмірлік маңызды шешімдер қабылданып, шұғыл шаруашылық және мемлекеттің әскери істері талқыланды. Осы берілген болжамдардың әр бірінде бір шындық бар, бірақ та, айқын себебі, Самарқан өзінің географиялық орналасуы арқасында, Мауереннахрдың орталығында тұр. Қала су ресурстарына өте бай, үш жағынан таулар қоршап тұр, бұл жерде үш ауалы ағын бірлеседі: таулы, көлді, және оран, дала және көгалдар. Самарқанда сол кезде мемлекет игілігіне берілген, бағалы түсті, сирек кездесетін және құрылыс материалдар қоры бар. Осының бәрі, Темірдің Самарқанды астана етіп таңдауына әкелді. В.В. Бартольтің пікірінше, Темірдің ойынша, Самаркан, дүние жүзіндегі бірінші қала болуы керек; осы пікірдің ішкі көрінісі, Бағдад, Дамас, Мысыр (Каир), Шираз және Султани атауын алған мұсылман елдерінің басты қалаларын, Самарқанның төңірегіне салу болатын. Темірдің кезеңінде, ұлы мемлекеттің маңызды дереккөзі, шеберлікке, егіншілік, мал шаруашылығы мен саудагерлікке көп көңіл бөлінді. Бұл қарым – қатынаста, Шарафуддин Али Йезди жазған «Зафарнома» шығармасында: Темір «Мауереннахр елінің азаматтарын үш жылға салық төлеуден босатты», осылайша диқан-егіншілердің мен қолөнершілердің экономикалық жағдайын жеңілдетті.