2.3. Басқа да кредиторлық борыштардың есебі

Жалдық міндеттемелердің есебі. Бұл міндеттемелер есебі "жалдық міндеттеме" деп аталатын шотта жүргізіледі. Бұл шот негізінен пассивті есеп айырысу шоты болып табылады. Шоттың кредиті бойынша жылға алушы ұйымның негізгі құрал-жабдықтарды ұзақ мерзімге жалға алғаны үшін жалға беруші кәсіпорынға қарызы көрініс табылады. Ал "Жалдық міндеттеме" деп аталатын шоттың дебиті бойынша негізгі құралдарды жалға беруші кәсіпорынға жалдық міндеттеме бойынша қарыздың төленуі көрсетіледі. Бұл шотта талдамалық(аналитикалық) есеп әрбір жалдық міндеттеме бойынша бөлек жүргізіледі.

Төленуге тиісті сыйақы есебі. Алынған несие, жалдық келісім-шарт және шығарылған бағалы қағаздар бойынша төленуге тиісті пайыздардың (проценттердің) есебі "Төленуге тиісті сыйақы" деп аталатын шотта жүргізіледі.

Жинақтаушы зейнетақы қорымен есеп айырысудың есебі. Зейнетақы қорымен есеп айырысулар есебі "Жинақтаушы зейнетақы қорымен есеп айырысу" деп аталатын шотта жүргізіледі. Меншік нысанына қарамастан барлық кәсіпорындар мен ұйымдар, сонда-ақ жеке кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлғалар шарттар бойынша жұмысшы жалдайтын тұлғалар, зейнетақы қорына жарналар аударып тұруға міндетті. Зейнетақы қорына белгіленген мерзімінде жарна төленбеген жағдайдларда кәсіпорындар өсім сомасын төлейді, сондай-ақ ұйымның лауазымды тұлғаларына бұндай жағдайда айыппұлдар салынуы мүмкін.

Жарналар белгілі бір кәсіпорынның ережелерімен жарғыларымен және қолданылып жүрген зандарға сәйкес шығарылған басқа да нормативтік актілерімен белгіленген еңбекақының барлық түрлеріне есептеледі. Жарналар пайдаланбаған демалыс үшін өтемақыға, жұмыстан шыққан кездегі берілетін жәрдемақыға, материаддық көмек ретінде берілетін жәрдемақыларға зейнетақы қорына, сақтық жарналарын өндіріп алу мен есепке алу және зейнетақы қоры қаражаттарын жұмсау туралы нұсқауда белгіленген басқа да жағдайларда есептелмейді.

Зейнетақы қорына төленетін жарналар жұмысшылар мен қызметкерге есептелген еңбекақы сомасынан салықтар сомасы есептелініп ұсталған дейін олардың табыстарының барлық түрлерінен 10% (он пайыз) мөлшерінде ұсталады. Барлық жарна төлеушілер жарналарды ай сайын еңбекақы төлеу мерзімі ішінде аударулары тиіс, бірақ келесі айдың 10-жұлдызынан кеш қалмауы керек. Мемлекеттік емес ерікті зейнетақы қоры – бұл банктік емес қаржылық мекеме болып табылатын және жабық акционерлік қоғам түрінде құрылып, заңды және жеке тұлғалардан ерікті зейнетақы жарналарын тарту және тартылған қаражаттарды инвестициялап, қосымша зейнетақы төлеу бойынша іс-әрекет жүргізітен заңды тұлға болып табылады. Әрбір жеке тұлға өзінің еңбекақысынан ұсталынып аударылатын зейнетақы жарнасын өзі қалаған қорға салуына құқығы бар. Жинақталған зейнетақы қорын банктегі шоттарда орналастыру қырының Ұлттық банк мекемесі белгілеген тәртіпке сәйкес жүргізіледі.

10-кесте

Жинақтаушы зейнетақы қорымен есеп айырысудың есебі бойынша жүргізілетін операциялар

№	Операциялардың мазмұны	Дебеттелетін шот	Кредиттелетін шот
1	Жұмысшылар мен қызметкерлерге есеп-телген еңбекақы сомасынан жинақтаушы зейнетақы қорына ұсталған сомаға	681	686
2	Жинақтаушы зейнетақы қорына есептел-ген сомалар есеп айырысу шотынан аударылуы	686	441

Басқа да есептелген шығындар есебі

Басқа да есептелген шығындар есебі «Басқа да кредиторлық борыштар мен есептелген шығындар» деп аталатын шотта жүргізіледі. Бұл шотта негізгі құралдарды жөндеуге арналған резервтер, өнеркәсіптің маусымдық салаларының шығындарын жабуға арналған және тағы да басқа жасалған резервтер сомаларының есебі жүргізіледі.

11-кесте

Басқа да кредиторлық борыштар мен есептелген шығындар шоты бойынша жүргізілетін операциялар

№	Операциялардың мазмұны	Дебеттелетін шот	Кредиттелетін шот
1	Негізгі құралдарды ұзақ мерзімге жалға алу бойынша пайда болған борыш сомаға	122-126	683
2	Ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құраддар үшін жал төлемі есеп айырысу шотынан төленді	683	441
3	Ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдар мерзімі бітпей иесіне қайтарылды	683	122-126
4	Келімісшарт бойынша ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құрал үшін есептелген жалгерлік пайыз сомасы	831	684
5	Ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құрал үшін есептелген жалерлік пайыз сомасы есеп айырысу шотынан төленді	684	441
6	Жұмыскерлерге еңбек демалысы үшін төленетін ақыға есептелген резерв сомасы	903, 913, 923	685

кестенің жалғасы

7	Жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбек демалыс үшін есптелген сомадан ұсталатын салық және зейнетақы қоры сомасы	685	639, 686
8	Негізгі құралдарды жөндеуге байланысты алдағы уақыт төлемдер резервтеріне есептелген сомасына	934	687
9	Науқандық шығындарға жасалған резерв сомалары	901-904	687
10	Құрылған резервтің есебінен жасалған нақты шығындарына	687	201-208 441, 451, 671, 681, 639, т.б.
11	Жалға берілген негізгі құралдарға есептелген жалгерлік төлем	937	687
12	Бұрынырақ төленген жалгерлік төлем сомасы есебіне есепке алынған сомасына	687	342
13	Жалға берушіге аударылған жалгерлік төлем	687	441
14	Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің толық төленіп, қайтарған тауарының келісім құнына	711	687
15	Қайтарылған тауарлардың сату шегерімдерімен баға шегерімдеріне	687	712, 713
16	Есеп беруге тиісті адамардың, берген аванстық есебі бойынша есептелген шығындар сомасы	811, 821	687
17	Есеп беруге тиісті адамардың, аванстық есебінде бекітілген сомасының мөлшеріндегі қарызын шығысқа шығару	687	333

III -ТАРАУ МІНДЕТТЕМЕЛЕРДІҢ АУДИТІ