2.4 Жал бойынша ұзақ мерзімді міндеттемелер есебі

Ұйым қаржылық жағдайын реттеу және дамыту мақсатында екінші заңды немесе жеке тұлғадан жалға негізгі құралдар және материалдық активтер алуы мүмкін. Жалға алынған мүлік бухгалтерлік баланста міндеттеме ретінде жалға төленетін шығын сомасына тең мөлшерде есепке алынады. Ол жалға алушының жалға төлейтін төлемдері мен төленбеген төлем айырмасы ретінде анықталады.

Сонымен, ұзақ мерзімді жал формасында жалға алушы жалға алынған негізгі құралдарды өз балансында есепке алады, жал мерзімі ішінде тозу сомасын есептейді, жал мерзімі ішінде жалдық төлемнен басқа біртіндеп объектінің құнын өтейді.

Ұзақ мерзімді жал объектісі ретінде жалға алушының меншігіне өтетін негізгі құралдар танылады. Жалдың ұзақ мерзімді формасының негізгі ерекшелігі онда объектіге меншік құқығы жалға алушыға өтеді, яғни нәтижесінде жалға беруші өз балансынан жалға берілетін объектіні есептен шығарып, негізгі құралдың есептен шығуымен байланысты нәтижені анықтайды, ал жалға алушы жалға алынған объектілерді кіріске алады, балансының активті бөлігінде көрсетеді.

Жалға алушыдағы жалдық операцияларға қатысты шоттар корреспонденциялары келесі түрде көрсетіледі.

Дт 2410 Кт 4150 – ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдар құнына;

Дт 1420 Кт 4150 – негізгі құралдардың сатып алу құнынан қатысты есептелген қосылған құн салығы;

Дт 7310 Кт 4160 – төленуге тиісті пайыз сомаларына;

Дт 7110 (сату операцияларына қатысатын негізгі құралдар үшін), 7210 (әкімшілік басқару мақсатында қолданылатын негізгі құралдар үшін), 8040 (өндіріс процесіне қатысатын негізгі құралдар үшін) Кт 2420 – есептелген тозу сомасына;

Дт 4150, 4160 Кт 1010,1040,1070 - жалға берушіге жалдық төлемдер мен пайыз сомасының берілуі;

Дт 3130 Кт 1010,1040,1070 – жалдық міндеттемені алдын-ала өтеу;

Дт 2410/1 Кт 2410/2 – жалға алынған негізгі құралдардың меншікті негізгі құралдар құрамына көшірілуі;

Дт 2420/2 Кт 2420/1 – есептелген тозу сомасының есепке алынуы;

Ұзақ мерзімді жалданған негізгі құралдарды есептен шығару 7410 шотында есепке алынады. Жалға берумен байланысты табыстар 6210 шотында есепке алынып, жыл соңында табыстар мен шығындар нәтижелік шотқа есептен шығарылады.

1. Дт 5410 Кт 7410 – негізгі құралдарды жалға берумен байланысты шеккен шығындардың жиынтық шығындар құрамына қосылуы;

2. Дт 6210 Кт 5410 – негізгі құралдарды жалға берумен алынған табыстарды жиынтық табыс құрамына қосылуы.

Жалға алушы қаржылық жалды өзінің бухгалтерлік балансында актив және міндеттеме ретінде жалға алынған объектінің жал мерзімінің басындағы шынайы құнына тең сомада есепке алады.

Егер шынайы құны төмен болса оны ең төменгі жалдық төлемдердің дисконттелген құны арқылы көрсетеді. Ең төменгі жалдық төлем ақының ағымдағы мөлшерін анықтауда дисконттеу коэффициенті ретінде жалға негіз болған пайыз ставкасы алынады.

Қаржылық жалға қатысты амортизацияланатын активтер бойынша амортизациялық аударым және әрбір есепті кезеңге қаржыландыру шығындары жасалады.

Амортизацияланатын активтер бойынша амортизациялық саясат меншікті амортизацияланатын объектілерге қатысты саясатқа сәйкес болуы қажет, ал есептелген амортизация № 16 «негізгі құралдар» ХҚЕС бойынша есептелуі қажет.

Егер жал мерзімінің соңында активтің жалдаушы иелігіне өтетіні белгісіз болған жағдайда екі мерзімнің, яғни жалдау мерзімі мен тиімді пайдалану мерзімдерінің ең қысқасы таңдап алынып, сол мерзімде толық амортизацияланып бітуі қажет. Жалға алынған объектінің амортизацияланатын сомасы жалға алушының есеп саясатында қабылданған тозуды есептеу тәсілі бойынша есепті кезеңдерге бөлінуі қажет.

Егер жал мерзімінің соңында меншік құқығы жалдаушыға көшетін болса, онда болжамды пайдалану мерзімі объектінің жалпы тиімді қолдану мерзімі деп танылады.

Ал керісінше жағдайда жалдау мерзімі мен тиімді пайдалану мерзімдерінің ең қысқасына сәйкес амортизацияланып бітеді.

Амортизациялық және қаржылық шығындар жалдық төлем ақы сомасына тең болуы сирек кездеседі, сондықтан төленуге тиісті жалдық төлем ақы сомасын табыстар мен шығындар жөніндегі есептілікте шығындар ретінде есепке алмау қажет. Сол себепті жал мерзімі басталғаннан кейін актви пен міндеттеме өзара тең сомада болмайды.

Жал объектісінің құнсыздануын анықтау үшін қоғам арнайы ХҚЕС пайдаланады.

№32 «Қаржылық құралдар» ХҚЕС сәйкес жалға берушілер қаржылық есептілікте келесідей ақпартты ашып көрсетеді:

• әрбір активтер класы үшін есепті мерзімдегі таза баланстық құны;

• есепті мерзімдегі жалпы ең төменгі жалдық төлем ақы мөлшері мен олардың дисконттелген құндарының өзара салыстырмасы;

• кезең табысында есепке алынған шартты жалдық төлем ақы;

• субаренда бойынша есепті мерзімде алынуға тиісті ең төменгі жалдық төлем ақы мөлшері;

• шартты жалдық төлемдерді анықтау негізі;

• сатып алу және қайта жаңғырту опциондары мен олардың шарттары, икемді баға жөніндегі мәліметтер;

• жал келісімі бойынша анықталған шектеулер, дивидендтерге, қосымша қарыз, ары қарайғы жал жөніндегі шектеулер.

Жалға берушілер қаржылық жалдағы активтерді танып, оларды өзінің бухгалтерлік балансында жалға салынған таза инвестициялар құнына тең сомада дебиторлық борыш ретінде көрсетуі қажет.

Қаржылық табыстың танылуы төлем графигіне негізделеді.

Өндірушілер мен дилерлер клиенттеріне сатып алу мен жалдаудың бірін таңдауды ұсынады.

Жалға беруші ретінде өндіруші немесе дилер қызметі арқылы активті қаржылық жалдау барысында екі түрлі табыс көзі қалыптасады:

1. Активті қарапайым жағдайда сатқаннан алатын табысқа немесе зиянға тең келетін табыс алу немесе зиян шегу.

2. Жал мерзімі ішіндегі қаржылық табыс.

№32 «Қаржылық құралдар» ХҚЕС сәйкес жалға берушілер қаржылық есептілікте келесідей ақпартты ашып көрсетеді:

• есепті мерзімдегі жалға салынған инвестициялардың жиынтық сомасы мен есептілікті құрастыру мерзіміндегі ең төменгі жалдық төлем сомасына сәйкес келетін дебиторлық борыш сомаларының өзара салыстырылуы;

• алынбаған қаржылық табыс;

• жалға берушінің үлесіне жататын кепілдендірілмеген жойылу құны;

• өтелмеген дебиторлық борыштар үшін ең төменгі жалдық төлем ақы бойынша бағаланып жинақталған резервтер;

• табыс ретінде танылған шартты жалдық төлемдер;

• жалға берушінің жасаған келісімдерінің маңызды сипаттамалары.

Жалға алушы өзінің жалға алған мүліктері бойынша жалдық міндеттемелердің есебін жүргізу үшін жалдау мерзіміне қатысты, яғни жалдың ұзақ мерзімді болуына тікелей байланысты, келесі шоттарды пайдаланады:

4150 «Ұзақ мерзімді жал бойынша міндеттеме» шотында қаржылық және операциялық жал түрлері бойынша ұзақ мерзімді жалдық міндеттемелер есепке алынады. Келесі кестеден қаржылық жал бойынша ұзақ мерзімді міндеттемелердің бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетілуін байқаймыз.

Бухгалтерлік есеп шоттарында жал операцияларының дұрыс көрсетілуі жалпы қаржылық есептіліктің шынайылығына әсер етеді, себебі бұл қатынастар тікелей активтер есебіне де, міндеттемелер есебіне де, меншікті капитал есебіне де әсер етеді.Жалға берушіні жалдық төлем ақы теріндегі алуға тиісті сомасы бір мезгілде активтегі дебиторлық борыш және табыс ретінде есепке алынады.

8 кесте - Қаржылық жал операциялардың көрсетілуі

Шаруашылық операциялары	Шоттар корреспонденциясы
	Дебет	Кредит
1. Қаржылық жал бойынша қысқа мерзімді жалдың ұзақ мерзімді категориясына өткізілуі	3360	4150
2. Шет елдік валютаның бағамының өзгеруіне байланысты курстық айырманың көрсетілуі (теріс мәнді айырма)	4150	6250
3. Шет елдік валютаның бағамының өзгеруіне байланысты курстық айырманың көрсетілуі (оң мәнді айырма)	7430	41506250
4. Талап ету мерзімі өтіп кетуіне байланысты талап етілмеген кредиторлық борыштың есептен шығарылуы	4150	6280
Ескерту - Типтік шоттарын қолдану әдістемелік нұсқау негізінде құрастырылған

Ал жалға алушының жалға алынған мүліктері активтердің артуына және сонымен қатар жалдық төлем ақыға қатысты міндеттеменің пайда болуына әкеледі.

Сондықтан осы операцияларды дұрыс тану, уақыттылы есепке алу, табыстар мен шығындар құрамына есепті кезеңге сәйкес жатқызудың маңызы зор. Қаржылық нәтиженің бұрмаланбай дәл және дұрыс анықталуы барлық пайдаланушылар мүддесін қорғайды. Жалдық төлемдер қаржыландыру төлемі мен жалдық міндеттеменің баланстық құнын кемітетін төлемдер жиынтығынан құралады.

Қаржыландыру төлемі бүкіл жал мерзімі бойында әр есепті кезеңнің жалдық міндеттемесінің баланстық құнына қатысты анықталған тұрақты пайыздық ставка бойынша танылады. Пайызды төлеу мен амортизациялық шығындар бүкіл жал мерзімі ішінде әр есепті кезеңде жеке танылады. Халықаралық қаржылық есептілік стандартына сәйкес ең төменгі жалдық төлем ақы мөлшері дегеніміз бүкіл жал мерзімі бойында әр есепті кезең сайын жалға алушы төлеуге міндетті төлем ақы болып табылады.

Төленуге тиісті ең төменгі жалдық төлемдер сомасын анықтау үшін келесі (1) формула қолданылады:

K*N

P = ------------ (1)

1- (1+N) – t

Мұндағы:

P – есепті кезеңде төленуге тиісті жалдық төлемдер сомасы;

N – қаралған пайыздық ставка, немесе өспелі пайыздық ставка;

K – жалдық мүліктің сату құны;

t – төлем мерзімдерінің саны.

Ұзақ мерзімді жалдық қатынастар жағдайында жалға алушы жалға алынған объектілер құнын өзінің бухгалтерлік балансында актив ретінде, ал төленуге тиісті жалдық төлем ақылар сомасын міндеттемелер ретінде көрсетеді.

Жал мерзімінің басында, яғни жалдау келісімі жасалғанда жалданған негізгі құралдарға қатысты жалдық төлем ақы түріндегі міндеттемелер сату құны бойынша, немесе дисконттелген құны бойынша, егер ол сату құнынан төмен болатын болса, көрсетіледі.

Сату құны дегеніміз – мәмілеге қатысушы тәуелсіз жақтардың мүлікті айырбастауға келіскен құны.

Жалдық төлемдердің дисконттелген құнын анықтау үшін жал бойынша көрсетілген пайыздық ставка қолданылады.

Көрсетілген немесе қаралған пайыздық ставка дегеніміз бұл жал мерзімі басында жалданған объектілердің ағымдағы құндары бойынша ең төменгі жалдық төлем ақы сомасын анықтауға және кепілдендірілмеген қалдық құнын анықтауға мүмкіндік беретін диконт ставкасы болып табылады екен.

Кепілдендірілмеген қалдық құны дегеніміз негізгі құралдың қалдық құнының бір бөлігі, оның осы құны бойынша сатылуына жалға беруші кепілдік бере алмайды, немесе оны тек жалға берушімен байланысты жақ ғана кепілдендіре алады. Егер диконттелген құнды анықтау мүмкін болмаған жағдайда жалға алушының қарыз капиталына қатысты қарапайым ставка қолданылады. Халықаралық қаржылық есептілік стандартына сәйкес ең төменгі жалдық төлем ақы мөлшері дегеніміз бүкіл жал мерзімі бойында әр есепті кезең сайын жалға алушы төлеуге міндетті төлем ақы болып табылады.

Оның ішінде жалға алушы үшін – оның кепілдендірген барлық сомалары, жалға беруші үшін – жалға алушы кепілдендірген барлық қалдық құн сомасы.Жалдық міндеттемелердің орындалуы жөнінде күнтізбелік жоспар жасалынады.

Мысалы, ұйымда ғимаратты жалдау жөнінде келісім шарт жасады. Жалдау шарттары: мерзімі – 5 жыл, жылдық төлем – 600 000 теңге 10% жылдық қойылым бойынша. Ғимараттың әділ құны 2 275 000 теңгені құрайды. Серіктестіктің келесідей мүмкіндіктері бар:

• ғимаратты 2 270 000 теңгеге сатып алу;

• банктен 2 275 000 теңге 10% қойылыммен несие алу;

• станкокты лизингке алу.

Кез-келген жағдайды таңдап алғанда ғимарат бастапқыда қаржылық есептілікте лизинг объектісінің әділ құны арқылы көрсетіледі.

Объектінің құндары арасындағы айырма көп емес: 2 275000-600 000*3,790785 = 528 теңге.

Жалға салынған жиынтық инвестиция құны 600 000*5 = 3 000 000теңге. Жалға салынған таза инвестиция құны 2 274 472 теңгеге, ал алынбаған табыс сомасы 725 528 теңгеге тең болады.

Жалға алушының жабдықты орнату мен іске қосуға байланысты шығындары активті тану құнына қосылады. Егер осы шығындар сомасын нөлге тең деп алатын болсақ, онда негізгі қарыз сомасын өтеу мен төлемдер кестесін төмендегі есептеулер арқылы көрсетеміз.

9 кесте - Негізгі қарыз сомасын өтеу мен төлем жасау кестесі

Жыл	Жал басындағы қарыз	10% қойылым	Жыл соңындағы қарыз	Төлем сомасы	Негізгі қарыздың өтелуі
А	Б	в=б*10%	г=б+в	Д	е=г-д
1	2 274 472,1	227 447,2	2 501 919,3	600 000,0	372 552,8
2	1 901 919,3	190 191,9	2 092 111,2	600 000,0	409 808,1
3	1 492 111,2	149 211,1	1 641 322,3	600 000,0	450 788,9
4	1 041 322,3	104 132,2	1 145 454,5	600 000,0	495 788,9
5	545 454,5	54 545,5	600 000,0	600 000,0	495 867,8
Жиыны		725 527,9		3 000 000,0	2 274 472,1
Ескерту - Козлова Э. Особенности учета лизинга согласно НСБУ. Главбух №1 (56) қаңтар 2009 ж. 7-14б.

Осы операциялар бухгалтерлік есеп шоттарында келесі тәртіпте көрсетіледі:

Дт 2420 «Негізгі құралдар» 2 274 472,1 теңге

Кт 3040 «ұзақ мерзімді қаржылық міндеттеменің ағымдағы бөлігі» 372 552,8 теңге

Кт 4030 «Ұзақ мерзімді өзге де қаржылық міндеттеме», 4150 «Ұзақ мерзімді жалдық міндеттеме» 1 901 919,3 теңгеге.

Ұзақ мерзімді міндеттеменің ағымдағы бөлігі 2 274 472,1-1 901 919,3 теңге сомаларының айырмасы ретінде анықталған, яғни ол екі жылдың басындағы негізгі қарыз сомаларының арасындағы айырма ретінде анықталады. Бір жылдағы пайыздық шығындар есепті жыл басындағы өтелмеген негізгі қарыз сомасына қатысты есептелінеді: 2 274 472,1*10% = 227 447,2 теңге.

Жыл соңында жалға алушы келесідей жазулар жазуға тиісті:

- өтелмеген қарыз сомасына қатысты 10 % қойылымы бойынша пайызды есептеу;

- келісім бойынша төлем сомасына;

- негізгі ұзақ мерзімді қарыздың ағымдағы бөлігін қысқа мерзімді міндеттеме ретінде есепке алуға;

Ғимарат бойынша амортизация сомасын есептеу. Бухгалтерияда осы операциялар бойынша келесідей жазулар жазылады: 1. Дт 7310 «Пайыздық шығындар» Кт 3040 «Ұзақ мерзімді міндеттеменің ағымдағы бөлігі» 227 447,2 теңгеге.

2. Дт 3040 «Ұзақ мерзімді міндеттеменің ағымдағы бөлігі» Кт 1030 «Ақша қаражаттары» 600 000,0 теңгеге.

3. Дт 7210 «Жалпы және әкімшілік шығындар» Кт 2420 «Негізгі құралдардың амортизациясы» 454 894,4 теңгеге.

4. Дт 3040 «Ұзақ мерзімді міндеттеменің ағымдағы бөлігі» Кт 4150 «Ұзақ мерзімді жалдық міндеттеме» 409 808,1теңге.

Ұзақ мерзімді міндеттеменің ағымдағы бөлігі сомасы екінші және үшінші жылдардың басындағы негізгі қарыз сомаларының айырмасы ретінде анықталып тұр: 1 901 919,3-1 492 111,1 = 409 808,1 теңге.

Есептелген пайыз сомасы: 1 901 919,3*10% = 190 191,9теңге.

Осы екі соманың қосындысы жылдық төлем сомасын береді: 409 808,1+190 191,9 = 600 000,0теңге.

Бухгалтерлік есепте жал операцияларын көрсету барысында жалға алынған жабдықтың жойылу құнының болу мүмкіндігіне мән беру қажет. Жойылу құны жалға алушы есебінен кепілдендірілген, немесе кепілдендірілмеген болуы мүмкін. Капиталдандыру базасы деп саналатын ең төменгі жалдық төлем сомасының құрамына кепілдендірілген жойылу құны кіреді. Кепілдендірілген жойылу құны дегеніміз жалға алушы үшін – жалға алушы кепілдендірген активтің жойылу құнының бір бөлігі. Кепілдендірілмеген жойылу құны – жалға алушы үшін активтің жойылу құнының нөлге тең болуы деп түсініледі, яғни жалдық төлемдерді есептеу барысында жал мерзімінің соңында активтің жойылу құнына қатысты міндеттеме жалға алушыда болмайды.