2.4.2. Көпшілікке арналған білім беру мекемелеріндегі арнайы сыныптар.

Жалпы білім беру мекемелеріндегі интеграцияланған арнайы сыныптар, біздің елімізде кеңінен таралған модельдердің бірі болып табылады. Олар мынандай балаларға құралады:

1. Интеллектісі бұзылысы бар (бұл категорияға арнайы мектептер жоқ жерде);

2. Психикалық даму кешеуілдеген, жалпы емес арнайы білім беру программасына қажеттілер , егер берілген категориядағы балалардағы мектептер жоқ болса (түзете-дамытатын оқыту сыныптары) .

3. Мектеп дезадаптация қауіп топтары жалпы білім беру программасын игере алатындар бірақ (уақытша оқыту және адаптационды )мектеп ортасында және адаптационды қиыншылықтарды сезінетіндерге. Бұған денсаулығы әлсіреген созылмалы аурулар мен ауыратын балаларда жатады. (компенсацияональды оқытатын сыныптар). Егер мектептерге дейінгі арнайы мекемелер жоқ болса, онда естуінде, көруінде, сөйлеуінде ауытқушылықтары балалар категориясына сәйкес қалыпты балалар бақшасында және арнайы мектептерде топтар және бөлімшелер құрылады.

Мектептің ортаға баланы адаптациялаудағы тұрақты үлгермеушілік пен қиыншылықтар мәселесі бұл қазіргі жаңашыл жалпы мектептерге білім берудің күрделі мәселелерінің бірі болып табылады. Бастауыш сыныптағы мектеп программасын әр түрлі себептермен игере алмайтын жағдайдағы балалар саны және оларға кететін уақыт оқушылар санының 20-30 дейінгі проценттерін құрайды. Мұндай жағдай жаңашыл әлемдік білім беру жүйесінде де болады. Бұл цивилизация дамуының қашып құтыла алмайтын кесірі.

Бала ағзасының психологиялық және физиологиялық мүмкіншіліктері әлеуметтік талаптар мен нормалар ақпараттарының жиі өсу шарттарына тез және адекватты адаптацялауға дайын емес болады. Игеруге қажетті ақпараттар көшкіні әрбір жаңа ұрпақпен үлкейеді және күрделенеді. Бұған сонымен қатар балаланың қоршаған орта мен табиғаттың экологиялық тепе-теңдіктің талапты даму цивизациясы денсаулық әлсіреуінің салдары болып келетін мәселелер қосылады. Басқа сөзбен айтқанда «бала цивилизациясы дамуымен бірге үлгермейді».

Пелагогикада (шетел және өзіміздің ел) педагогикалық көмектік қорғаныштық, жұмсақтық, адаптациондық механизмдердің қажетті саны өңделген. Ресейде олардың санына жалпы білім беру мекемелеріндегі қатысушыларды дифференциалды оқытуда ұйымдастыруды жатқызуға болады. Ол балаға индивидуальды әсер етуді күшейтуді және оның индивидуалды ерекшеліктерін ескеруді және оған білім берудегі методтармен ұйымдастыру формаларын таңдаудағы мүмкіншіліктерді қарастырады. Денсаудық жағдайы, мектептегі оқуға дайындығы, пелкофизикалық және адаптационды мүмкіншіліктері ескеріледі. Мектеп ортасына бейімделу мен оқу қиыншылықтарын сәйкес дәстүрлі мектеп ортасы түзетіледі. Педагогикада бұл берілген балалар категориясына білім беру мәселесі мен жаңа бөлім коррекционды педагогика айналысады.

Психикалық дамуы кешеуілдеген балаларға арналған түзету сыныптары (ПДК) .

60 жылдардың американың псхологтарымен педагогтар оқуда қиыншылық туғызатын балалардағы басқа да айтарлықтай физикалық және психикалық кемшіліктердің жоқ екендігін атап көрсететін «оқуында спецификалық қиыншылықтары бар балалар» термині қолданыла бастады.

60 жылдары СССР-де бұл балалар категориясын «уақытша психикалық даму кешеуілдеген балалар» деп атай бастады. Баланың білімді қажетті деңгейде игере алмауы мен жүйке –психикалық аймағының дамуының кешеуілдеуі мен әлсіреуі сәйкес келеді, көбінесе бұған денсаулықтың әлсіреген жағдайы қосылады.

ПДК балалар сезінетін, оқудағы материалдарды игергендегі тұрақты қиыншылықтар, зейін жетіспеушілігі, эмоционалды – ерік регуляциясы, өзін-өзі ұстау, оқу матевациясының төмен деңгейі және жалпы танымдық енжарлық, сонымен қатар жеке психикалық процестердің – қабылдау, ес, ойлаудың дамымауынан, сөйлеудің жетіспеушілігі, қозалыстың координациясының толық емес түрінде болатын моторикалық бұзылысы, қимыл-қозғалыстың тежелу түрінде көрінуі мүмкін. Төменгі жұмысқа қабілеттілік, қоршаған орта туралы шектелген білім қоры, оқу танымдық іс-әрекеттерінің операционды компоненттерінің құрылымсыздығы оларға тән құбылыс.

70-жылдарының басында міндетті жалпы орта білім беруге көшу педагогиканы тұрақты үлгермейтін қатысушыларына назар ауларуына мәжбүрледі. Үлкен ғылыми зерттеу және тәжірибелік – ұйымдасқан жұмыстың нәтижесінде 1981 жылы мемлекетте психикалық дамуы кешеуілдеген балаларға арналған арнайы білім беру мекемелер жүйесі қызмет атқара бастады.

Қазіргі таңда арнайы білім беру мекемелерінің 7 түрі бар. Қазір жалпы білім беру мектептерінде ПДК балаларына арналған бөлек сыныптар құрала бастады. (түзету сыныптары)

Олар арнайы білім беру мекемелерінің 7 түріне (ПДК балаларға арналған) қарағанда кеңінен жойылды. ПДК категориясындағы балалар қатарына, психикалық дамуы мен қатар басқа да дамудағы ауытқылар: ақыл-есі кемістігі, сөйлеу, көру, есту, қимыл-қозғалыс аймағындағы күрделі бұзылыстар жатпайтындығын ескеру қажет. ПДК балаларының түзету сыныптарында оқытудың бірнеше 10жылдық тәжірибесі тұлғаның дамуы мен пайда болған қиыншылықтарды уақытында жоюға арналған оптимальды шарттар құратын оқытуды ұйымдастыруға байланысты. ПДК балалардың шамамен жартысы төменгі мектепті бітіргеннен кейін өздерінің оқуын қалыпты үлгеруі мен 9-сыныпқа дейін жалғастыра алатындығын көрсетті. Екінші жартысы өздерінің білімдерін, түзету сыныптарының шарттарына сай ерекше жағдайда психикалық дамудың кешеуілдеудің тұрақты формасы болғанда жалғастыра алады. 9 жылдық оқудан кейін балалардың көпшілігі өздерінің оқуларын техникумда, кешкі мектепте, профессионалды техникалық учелищелерде жалғастырады және жұмысқа орналасады.

Педагогикалық қолдау көрсету сыныптары.

(компенсациялап оқыту)

Қазіргі таңда мектепке түскен балалардың 28% созылмалы аурумен, 45 % физикалық және жүйке психикалық денсаулығындағы функционалды ауытқулары бар балалар. Балалардың шамамен 10 % қараусыздар категориясына жатқызуға болады. Көбінесе бұл әлеуметтік жағдайы төмен жанұядағы балалар (олкоголизм мен нашақорлық), уақытша келгендер мен қашқындар жанұясының балалары, нақты тұратын орны жоқ тұлғалар бұл әлеуметтік жетімдер (ата-аналық құқықтан айырылғандар). Бұл балалардың барлығы дамуындағы ауытқушылықтары тоқтап, бірақ оқушының әлеуметтегі орнын игеру мен оқытудағы қиыншылықтарды сезінуіне байланысты осындай мектептерге түскен. Бұл оларды педагогикалық қауіп топтары сияқты қарауға негіз берді. Мектептік үлгерушілікті зерттеудің нәтижесінің көрсетуі бойынша, әрбір төртінші оқушы оқуда қиыншылықтар сезінеді.

Қазіргі оқушыларды зерттеуге байланысты 42,5 % балалар өлшемдік программаға сай диктантты қатесіз жаза алмайды, 36,7% -ның ерікті оқу дағдысы жоқ. 25,1 % мектептерді шешудегі қиыншылықтары бар, қатысушылардың 30% оқуға деген қорқынышпен жиіркенушілікті көрсетеді.

Жаппай жалпы білім беру мектептерінде дәстүрлі түрде педагогикалық іс-әрекеттің негізгісі тәрбиелеу мен білім беру болып табылады.

Оқу процесі орта статистикалық балалар саны бойынша құрылады.

Соңғы уақытқа дейін отандық педагогикадағы педагогикалық қауіптің балалары өзіндік типологиялық топ ретінде нақты қабылданбаған және білім беру жүйесіне қажетті педагогикалық көмекті де алмаған. Кейбір жағдайда олар қалыпты сыныптарға барған, бірақ оның бастапқы кезеңінде үлгере алмай оңай талап оқытуға қалып отырған, өзін-өзі ұстаудағы ауытқушылықтармен ерекшеленген. Ал басқа жағдайларда олар VII және VIII түрдегі арнайы білім беру мекемелеріне ауыстырылған. Осы білім беру мекемелерінің шарттары әлеуметтенуге қолдау көрсетпеген, қарастырылып отырған категориядағы балаларға өзіндік мүмкіншіліктерін қолдануға, жүзеге асыруға мүмкіндік бермеген. Ереже бойынша , педагогикалық қауіп топтарының жасөспірімдері өсе келе, ең алдымен оқытудың шарттарынан қашып кетуге тырысқан. Олар кейде жиі бұзылған немесе қылмыстық қуыстарға түсіп отырған.

Өз құрамынан ПДК балаларды бөліп, оларды түзету сыныптарына жөнелту мен сол жерде диагностикалау, тек психоло-медико-педагогикалық кеңес және медико-педагогикалық комиссиялар арқылы ғана жүзеге асады., жаппай жалпы білім беру мектептері, айтарлықтай санын мектеп дезадаптациясындағы балалар құрайтын үлгермейтін оқушыларынан әлі босатылған жоқ.

Білім беру заңы мен Ресейдің № 333 білім беру министрлігінің тапсырысына сәйкес, 1982 жылы 8 қыркүйектен бастап, жаппай жалпы білім беру мектептің педагогикалық қауіп топтарындағы балаларға компенсациялап оқытатын сыныптар аша бастады. Мұндай сыныптарға қатысушылардың жоғарғы саны 15 адам. Мектепке келетін балалардың медико-диагностикалық зерттеулері нәтижесінде бірінші оқу жылының өзінде – ақ сынып жинақталған болуы мүмкін. Баланы педагогикалық қолдау сыныбына жіберу шешімін, бастауыш білім беру орынбасары, мектептік дәрігер – психолог , арнайы педагог-логопед және олигофренопедагогтан тұратын мектептік педагогикалық комиссия ғана қабылдайды. Көп жағдайда мектептік педагогикалық комисиия құрамында арнайы мамандар болмаған.

Әрбір баланың қиыншылықтар мен мәселелерінің мағынасын дұрыс анықтағандықтан, бір сыныпта балаларға білімді ортаны дұрыс таңдамағандықтан компенсациялауды оқытуды жүзеге асыру бұл дамуында әр түрлі ауытқулары бар ақыл-есі кем, ПДК, сөйлеуінде ауыр бұзылысы бар балаларға анықталады.

Компенсациялап оқыту сыныптарына дамуында қосымша ауытқулары жоқ балалар алынады. Қалыпты интеллектуалды дамуы бар балалар оқытудың бастапқы кезеңінде қиыншылықтарды сезінеді. Олар: соматикалық әлсіздену, төменгі тұрмысқа қабілеттілік, өзін-өзі ұстаудағы әрекеттегі индивидуальды ерекшеліктердің төмендеуі.

Негізгі білімді алғаннан кейін, компенсациялап оқыту сыныптары сақталып қалуы мүмкін немесе ерекше жағдайда қайта құрылуы мүмкін (Мысалы, қашқындар немесе уақытша келген балалар).

Компенсаторлық оқытудағы ашық сыныптар әрдайым негізгі мектептерде бірнеше сыныптарға байланысты.

Біріншіден, егер қазіргі ерте пайда болған белгілерге ерте бастан медико-психолого-педагогикалық диагностикалау жүргізілген болса, онда бала-бақша мен бастауыш сыныптарда тиімді көмек көрсетуге болады. Бұл жағдайда негізгі орта мектепке ауысқанда оқығандағы қиыншылықтар мен мектепке бейімдеушілік қиындақтары не жойыла , не әңгіме түзете оқытатын сыныптар жөнінде болады. (егер бұл тұрақталған қиындықтар болса).

Екіншіден, жасөспірімнің кенеттен қалыпты сыныптан компенсаторлық оқытуға ауысуынан балаға сияқты, ата-анасына да ауыр психологиялық соққы болып келеді.

Интеграцияның әлемдік тәжірибесінің көрсетуі бойынша, ерте жастан өз еркімен құрдастарымен қарым-қатынаста болуының нәтижесі, дамуында ауытқушылықтары бар балалармен, олардың жасөспірім жасында және одан үлкен дасында «Рацизм психологиясына шалдықпайды.

Басқа жағынан, қазіргі Ресейдің әлеуметік өмірінің еркшеліктері, кейде жеке мектептерге осындай сыныптар орнатуға мәжбүрлейді. Тұрғындарды қоныстандыру соңғы уақытта күшейіп жатыр, сондықтан мектептердің барлығына дайын болуға мәжбүрлейді, өйткені қашқындар, уақытша орналасқандардың балалары, оқуында қиындықтары бар балалардың барлығын қабылдайды.

Компенсаторлық оқыту сыныптарының оқу жоспарына арнайы емдеп сауықтыру және түзете-дамыту сабақтары,(ритмика, емдеу дене шынықтыруы, логопедпен жұмыс, психологиялық көмек) енгізіледі, әнмен, суретпен шұғылданатын сабақтар уақыты көбейеді.

Компенсаторлық оқыту сыныптарының құрамы оқушылардың жылдамдығына, қозғалысына байланысты өзгереді. Дамуындағы кешеуілдеуін жойған балалар қалыпты сыныптарға көшірілуі тиіс. Олардың орнына басқа педадгогикалық қолдауды қажетсініп жүрген оқушылар алынады.

Ресейде жалпы білім беру мектептерінде түзете және компенсациялап оқытатын арнайы сыныптардың құрылуда. Қазірше үлкен проблемалар кездесуде. Бірақ оллардың жұмысының тәжірибесі психикалық дамуы кешеуілдеген балалармен, оқуында қиыншылықтары бар, қоғамдағы өзін-өзі ұстаудағы қиыншылықтары бар балаларға білім беруде. Осындай балалармен жасөспірімдердің позитивті дамуын қамтамасыз етеді.

Бұған жалпы білім беретін мектепте балаларды изоляциялау емес, интеграциялау үлкен көмек көрсетеді.