Teorie finansów publicznych

1. LIBERALNA TEORIA FP (Adam Smith)

 XVIII wiek, Anglia;

 przedstawiciele: Adam Smith, David Ricardo, Jean Baptiste Say;

 założenia:

◦ wolność gospodarcza,

◦ wolna konkurencja,

◦ indywidualizm gospodarczy (homo oeconomicus),

◦ własność prywatna;

 LIBERALIZM GOSPODARCZY – rynek jest doskonałym regulatorem procesów gospodarczych;

państwo nie powinno ingerować w gospodarkę;

 ograniczenie do minimum działalności gospodarczej państwa, a także wydatków publicznych;

 koncepcja „państwa-stróża nocnego” – jego zadaniem są następujące obszary działalności:

◦ ochrona zewnętrzna i wewnętrzna,

◦ wymiar sprawiedliwości;

 najlepszy plan finansowy to wydawać mało, a najlepszy podatek to ten, który jest najmniejszy;

 ciężary podatkowe powinny być jak najniższe, aby nie hamować aktywności gospodarczej, ani

ograniczać zdolności gospodarstw domowych do gromadzenia oszczędności;

 polityka podatkowa powinna być neutralna (w jej wyniku nie mogą następować zmiany w podziale

dochodów w społeczeństwie);

 ciężary podatkowe powinny obciążać także pracowników najemnych (w formie podatków pośrednich); pozwoli to zwiększać możliwości inwestowania i oszczędzania przedsiębiorców.

2. EKONOMIA DOBROBYTU (Adolf Wagner);

 XIX wiek; Niemcy;

 przedstawiciele: Adolf Wagner, Franciszek List;

 INERWENCJONIZM I PROTEKCJONIZM GOSPODARCZY – dostrzegano konieczność szerszej ingerencji państwa w gospodarkę, aby zapewnić warunki do akumulacji kapitału i do osiągania zysków;

 PRAWO WZRASTAJĄCYCH WYDATKÓW PUBLICZNYCH (PRAWO WAGNERA) – wraz z

rozwojem społecznym rosną potrzeby zbiorowe; wzrost ten ma charakter intensywny (wynika z rozwoju cywilizacyjnego) oraz ekstensywny (rośnie presja społeczeństwa na podejmowanie przez państwo nowych funkcji i obowiązków wobec zbiorowości); wzrost potrzeb zbiorowych powoduje konieczność wzrostu wydatków publicznych przeznaczonych na zaspokojenie tych potrzeb; to z kolei skutkuje zgłaszaniem przez władze publiczne coraz większego zapotrzebowania na dochody;

 koncepcja państwa dobrobytu (welfare state)– zaspokajanie przez państwo potrzeb społecznych; rola podatków nie tylko fiskalna lecz również redystrybucyjna; państwo obrońcą najuboższych warstw społecznych;

 koncepcja ta była realizowana w Niemczech za czasów Kanclerza Otto von Bismarcka (II połowa XIX wieku) m. in. poprzez organizację robót publicznych oraz wprowadzenie pakietu obowiązkowych ubezpieczeń społecznych; podobne decyzje podjęto także na początku XX wieku w Wielkiej Brytanii, we Włoszech i w Japonii.

3. INTERWENCJONIZM PAŃSTWOWY (John Maynard Keynes).

 teoria ta powstała na gruncie Wielkiego Kryzysu Gospodarczego (1929-1933), który podważył

podwaliny klasycznej teorii ekonomii – obalił przekonanie, że rynek jest doskonałym regulatorem

procesów gospodarczych i w automatyczny sposób prowadzi do równowagi;

 Keynes postulował INTERWENCJONIZM GOSPODARCZY – politykę aktywnego oddziaływania państwa na procesy gospodarcze i społeczne, której podstawowym celem jest:

◦ przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego;

◦ zapewnienie pełnego zatrudnienia;

 Keynes twierdził, że w warunkach niedostatecznego popytu, gdy w gospodarce dochodzi do braku

równowagi, niepełnego wykorzystania zdolności wytwórczych i bezrobocia, państwo powinno przejść

do roli aktywnej - przy wykorzystaniu dostępnych środków tworzyć siłę nabywczą (kreować popyt),

pobudzając tym samym koniunkturę i wzmagając ekspansję gospodarczą;

 głównym narzędziem interwencji państwa w gospodarce powinny stać się finanse publiczne – zarówno

instrumenty dochodowe (podatki, pożyczki), jak i wydatkowe;

 celem ingerencji państwa w gospodarkę jest:

◦ pobudzenie efektywnego popytu w gospodarce – poprzez wzrost wydatków publicznych;

◦ łagodzenie wahań cyklu koniunkturalnego – poprzez progresywne podatki oraz zasiłki dla

bezrobotnych;

 Keynes jest twórcą koncepcji DEFICIT SPENDING (tzw. PARADOKS NIEZRÓWNOWAŻENIA BUDŻETU):

◦ w okresach kryzysów gospodarczych i recesji dochodzi do:

 spadku dochodów publicznych:(spadek produkcji => spadek dochodów przedsiębiorców i gospodarstw

domowych => spadek dochodów państwa z tytułu podatków);

 oraz jednoczesnego wzrostu wydatków publicznych (wzrost wydatków państwa na zasiłki dla bezrobotnych oraz na pomoc społeczną);

◦ skutkiem tego jest wystąpienie deficytu budżetowego oraz, w jego następstwie, długu publicznego;

◦ w okresach kryzysów gospodarczych, paradoksalnie, państwo powinno zwiększać wydatki publiczne, co doprowadzi do wzrostu deficytu budżetowego i długu publicznego.;

◦ zwiększone wydatki publiczne stworzą efektywny popyt w gospodarce, co doprowadzi do wzrostu

produkcji i umożliwi szybsze wyjście z kryzysu;

◦ powiększający się deficyt budżetowy jest zatem uzasadniony, jeżeli finansuje on wydatki publiczne (np. wydatki na prowadzenie robót publicznych), mające na celu zmniejszenie bezrobocia i zwiększenie

globalnego popytu, oddziałującego z kolei na wzrost produkcji;

 poglądy Keynesa dały teoretyczne podstawy antydepresyjnej polityce Nowego Ładu (New Deal), prowadzonej

w Stanach Zjednoczonych w latach 1933-1940 przez prezydenta Roosevelta; był to program reform społeczno-ekonomicznych, opartych na interwencjonizmie państwowym, których celem było przeciwdziałanie skutkom Wielkiego Kryzysu (wprowadzono m. in. program robót publicznych, zasiłki dla bezrobotnych, dofinansowanie z funduszy federalnych wielu przedsięwzięć mających na celu wyjście z kryzysu i likwidację bezrobocia).