IX тарау - сайлау жүйесінің негіздері жөнінде.

X тарау - республиканың астанасы, ел таңбасы жэне туы жө-нінде.

XI тарау - қкср-ның Конституциясына өзгерістер енгізу тэр-тібі жөнінде.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстандағы мемлекет пен құқық.

Ұлы Отан согысы жылдарындагы Казакстандағы мемле-кет пен кұкык

Фашистік Германияның Кеңес одағына тұтқылдан шабуыл жа-сауы, 1939 жылы басталған екінші дүниежүзілік соғыстың жаңа кезеңге аяқ басқандағын көрсетті. Шабуылдың аяқ астынан бас-талуы, эскери техника саласындагы басымдылығы жэне согысқа жұмылдырудың жоғарғы деңгейінің нэтижесінде фашистік армия КСРО-ның батыс аймақтарын тез арада басып алды.

Фашистік Германия оздерінің құпия жасалған жаугершілік жоспарларында Кеңес одағын бірқатар рейхкомиссариаттарга болшектеуді көздеді: оның ішінде «Москва», «Остланд», «Украина», «Кавказ», және «Түркістан», оның кұрамына Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан кіруге тиісті болды. Қазақстаның баска аудандарын «индустриялық облыстар» деп аталатын Еділ-Оралға біріктіруді көздеді.

Жауға тез арада тойтарыс беріп, елдің эскери жэне экономи-калық ресурсын жоған қарсы жұмылдыру мақсатында КСРО Жоғарғы Кеңесінің, Орталык партия Комитетінің, Халық Комис-сарлар Кеңесінің біріккен каулысымен Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті құрылды. Оның төрағалығына И.С.Сталин сайланды. Осы кезден бастап бұл төтенше органның қолына мемлекеттік биліктің барлық саласы топтастырылды - яғни барлық мемле-кеттік, эскери және қоғамдық ұйымдар мен азаматтар оның шы-ғарған шешімдері мен өкімдерін сөзсіз орындауға міндетті бол-ды. Қазақстанда жэне басқа да республикаларда, оның өкілетті адамдары жұмыс жүргізді. Мемлекеттік Қорганыс Комитетінің қаулылары мен өкімдері жоғарғы билік жэне басқару органда-рының құжаттарымен теңесетіріліп ең жогары заңды күшке ие болды.

Қалыптасқан төтенше жағдайда байланысты Кеңес органдары-ның, мемлекеттік органдардың жұмысы қайта құрылып, олардың кейбіреуін барынша кысқартып, немесе жою арқылы жаңа нарко-маттар мен ведомстволар кұрылды. Соғыстың алғашқы айларын-да эвакуация кеңесі жұмыс істей бастады. 1943 жылы ҚКСР-ні Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен жергілікті Отын Халық Комиссараты кұрылды жэне оның тиісті басқармалары об-лыстарда жұмыс істеді. Халық Комиссарлар Кеңесінің жанында Құрылыс материалдары өндірісінің Бас басқармасы, Жол Бас бас-қармасы, Өнер істері, саябақтарды, көне ескерткіштерді қорғау, полиграфия жэне баспа істері жөніндегі басқармалар құрылды. 1944 жылы ҚКСР-сі ХКК кеңесі жанындағы архитектура ісі жө-ніндегі басқарма құрылды.

Орталық партия органдарының 1941 жылғы карашадағы ¥лт-тық эскери бірлестіктерді кұру туралы тапсырмасына сэйкес Қа-зақстандаұлттық эскери қурамаларды жасақтау жөніндегі комис-сия құрылды. Қарулы күштерді жабдықтауды нормалауға байла-нысты құрылған маңызды ұйымдық шараның бірі - 1942 жылдың басында жұмыс істей бастаған жұмыс жабдықтау мекемелері бол-ды. Бұл мекемелер ең алдымен жетекші қорғаныс өнеркэсібінде және көлікте құрылып жұмыс істеді. Мұндай мекемелер колхоз жэне совхоз аумағында да құрылды.

1943-1944 жылдары Қазақстанның жеке облыстарының мемле-кеттік билік органдары Солтүстік Кавказдан саяси қүғын-сүрінге ұшырап, экімшілік тұрғыдан жер аударылған халықтардың өкілде-рін қоныстандыру және еңбекпен қамту шараларымен айналысты.

1944 жылы сэуірде ҚКСР-сі Жоғарғы Кеңесінің VII сессиясын-да ҚСКСР одақтық - республикалық Қорғаныс Халық комисса-риатын құру жөніндегі заңдар қабылдады. Соғыс кезінде ҚКСР-нің экімшілік аумақтық құрылымына кейбір өзгерістер енгізілді. 1944 жылы наурызда ҚКСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының ше-шімімен Көкшетау жэне Талдықорган облыстары құрылды.

Кенес куікығыііын дамуы. 1945 жылы 14 наурызда ҚКСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен сол кездегі қол-даныстағы отбасы және неке Кодексінің «Заң бойынша жэне өсиет бойынша мұрагерлер» туралы бөліміне кейбір өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістерге сэйкес заңды мұрагерлердің құқықтық ауқымы едэуір кеңейді. Егер осыған дейінгі қолданыстағы заң бойынша мұрагерлікке балалары, көзі тірі жұбайдың бірі, еңбек-ке қабілетсіз отбасы мүшелері (ата-аналары) ие болатын болса, жоғарыда көрсетілген заңнамалық актілерде екінші және үшінші топтағы мұраға ие болатын үміткерлер көрсетіліп, бірінші топ-тағы үміткерлер болмаған жағдайда олардың мұраны иемденуге қатысатыны жөнінде айтылды. Бұл заңда екінші топтагы үміт-керлерге ата-аналары, үшінші топтагы мұрагерлікке үміткерлерге іні-қарындастары жатқызылады.

КСРО Жоғары Кеңесінің жарлығымен одақтың неке-отбасы құқыгық реттеуге қатысты заңдарға бірқатар өзгерістер мен то-лықтырулар енгізілді. Атап айтқанда, "Бала асырап алу жөнінде", "Көп балалы жэне жалғыз басты, аяғы ауыр эйелдерге мемлекет тарапынан көмекті көбейту жөнінде", "Ана мен баланы қоргауды күшейтіп, «Батыр ана атағын» белгілеу туралы жаңа заңдар ка-былданды. 1944 жылы 8 шілдедегі жарлыққа сэйкес тек заң негі-зінде рэсімделген неке ғана жұбайлардың тарапынан белгілі бір құқықтар міндеттерді туындатты. Осыған байланысты сот тэрті-бімен экелікті анықтау жэне тіркелмеген некеден туған балалар-дың пайдасына алимент өндіріп алу тэртібі жойылып, некенің бұ-зылуының күрделі ережісі енгізілді.

Еңбек кұкығы саласы да бірқатар өзгерістерге ұшырады. Нақ-ты айтқанда, соғыс жағдайы жарияланған жерде еңбек міндеткер-лігін енгізу қарастырылды, кезекті еңбек демалыстарының бері-луі тоқтатылды, билік органдарының еңбекші халықты енеркәсіпке жұмылдыруға қатысты құқығы кеңейтілді (16 жастан 55-ке дейін), мектепте оқымайтын 16-18 жас аралыгындағы жастарды фабрика-зауыт оқуына (ФЗУ) жіберу қарастырылды, бірқатар мекемелердің жұмыскерлері эскери қызметкерлердің мэртебесіне теңестірілді. (Мәселен көлік саласының жұмыскерлері).

Қылмыстык кұкык саласында басқару тэртібіне, социалистік меншікке қарсы қылмыстар бөліміне байланысты біршама өзге-рістер жасалды. Төтенше соғыс жағдайы қылмыстардың жаңа құрамдарын анықтауға мәжбұр етті. Олардың кейбіреулері мем-лекеттің жоғарғы органы арқылы емес, тікелей Жоғарғы Соттың, Прокуратураның жэне КСРО-ның Әділет халық комиссариаты-ның шешімдерімен енгізілді.

Колхозшылар тарапынан міндетті еңбек кұнін өрескелдікпен орындамағаны немесе колхоз ұжымының, жеке шаруаның ауыл-шаруашылық өнімдерінің міндеттелген нормасын орындамағаны ұшін іс-эрекеттері қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Азық-түлік карточкасын заңсыз негізде алу сауда ережесін бұзу ретінде есептеледі. (РКФСР-сі Қылмыстық кодексінің 105 бабы). Міндет-ті эскери оқу ісінен бас тартқан азаматтар да қылмыстық жауап-кершілікке тартылды. 1942 жылы КСРО эділет халық комисса-риаты эскери есепке тұрудан бас тартқаны жэне есепке тұрмауға жағдай жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуға нұс-қау берді. (РКФСР-сі Қылмыстық кодексі 193. Юабабы).

Соғыс жылдарында жалпыодақтық нормативтік актілер эрекет жасап, эрі қолданыста болғандықтан, Қазақ КСР-нің қылмыстық заңдары дербес негізде дами алмады.

Ұлы Отан соғысынан кейін Кеңестік Қазақстандағы мемлекеттік құрылым мен мемлекеттік басқаруды дамытудың негізгі бағыттары

1953 жылы қырқүйек айында Н.С. Хрущевтің билік басына келген кезден бастап қоғамдағы құндылықтарды ой жүйесінен қайтадан өткізу, жаңа саяси режим жағдайындағы мемлекеттің одан әрі дамуын қайта қарау қажеттілігі өткір мэселе ретінде тұр-ды. Осы тұрғыдан Кеңес қоғамы бастан кешкен бетбұрыс кезе-ҢІ, КОКП-ның ХХ-съезінің рөлі ел тарихындағы реформалардың бастамасы деп есептелді. Аталган съезд бірқатар бағыттар бой-ынша реформалар жүргізуге шешім қабылдады. Атап айтканда, елдің элеуметтік-экономикалық және саяси дамуын қайта құру көзделді. Елдегі саяси жағдайды нақты эрі жан-жақты ашып көр-сетіп, талдауға қатысты маңызды кұжат - КОКП-нің "Жеке басқа табынуды жою жэне оның зардаптары" туралы қаулысы болды. Әрине, мұндай барлық қайта құруларды халық көптен күткенеді және оның кеңес қоғамы үшін қажеттілігі туындады. Алайда, Коммунистік партияның басшылық рөлінен айырылып қалудан қауіптеніп, жартылай жүргізілген бұл реформалар Жоғарғы Ке-ңес билігінің тарапынан басталғанымен соңына дейін жеткізіл-меді. Бұл шаралардың барысында ірі партия көсемдерінің қыл-мыстық іс-эрекеттерін эшкерелеу жалпы сипатқа ие болмай, фак-тілердің бірқатары бұхаралық жариялылыкқа берілмеді. Саяси қудалаушылыққа қатысты шындықты айғақтайтын цифрлар мен оның көлемі айқындалмады, сондай-ақ сталинизм кезеңінің құр-бандары болған адамдардың барлығы ақталмады. Әсіресе, Алаш-Орда қайраткерлерінің қызметі тиьтм салынған мэселе ретінде қала берді. Қазақтарды отырықшылыққа бейімдеп, ұжымдастыру кезендегі және 30-жылдары жасалған жасанды аштыққа қатысты өткір мәселелерді зерттеуге жэне сараптауға тиым салынып, мем-лекеттік құпия тақырыптардың санатына кірді. Дегенмен, КОКТТ-ның ХХ-съезінің тарихи маңызы болды. Өйткені, осы аталған съезде Кеңес үкіметінің кезеңінің өткен тарихы терең ой-елегінен өткізіліп көрсетілді. Бұл съездің карарында адам құқыгы мен бос-тандықтарын аяққа таптайтын теріс құбылыс сталинизмге жол берілмейтіндігі тұжырымдалды.

1961 жылы қазан айында өткен КОКГТ-ның XXIIсъезінде пар-тияның жаңа бағдарламасы мен жарғысы кабылданып ол "Ком-мунистік қоғамды құру бағдарламасы" деп аталды. Бұл құжатта социалистік мемлекеттің жетістіктеріне жоғары баға беріліп жэ-не төмендегідей жаңа мақсаттар алға қойылды: қарама-қайшы таптарды толық жэне түпкілікті жою, социалистік қогамның соң-ғы сатысы - коммунизм күруға көшу т.б. Коммунизм кұру - қо-ғамның бірден-бір көшбасы коммунистік пария басшылығымен іске асатынКеңес мемлекетінің ең басты міндеті болды. Комму-нистердің бейнеленуінше коммунистік қогам кандай болуға тиіс-ті деген сұрак әрқашанда туындады. Ең алдымен таптар мүлдем болмайтын, өндіріс күралдары біріңғай қоғамдық меншікке не-гізделген "теңгермешілік" қоғам ретінде көрсетілді. Мүндай мем-лекеттің халқы өзінің ар-ұятымен ғана омір сүріп, өзінің рухани-материалдық қажеттілігін сол деңгейде түтынуға тиісті болды.

Одақтас республикалар құқығынын кеңеюі: 1937 жылғы Конституция негізінде ҚКСР-сы озін-өзі анықтау құкығына ие болды (15 бап). Бұл баптың мазмұны 1936 жылғы КСРО Консти-туциясының тиісті баптарынан туындап, онда былай деп керсе-тіледі: КСРО-ның құрамына кіретін республикалар ерікті тең қүқықты егеменді мемлекеттер болып есептеледі. Алайда, респуб-ликалардың жэне жалпы одақтың Конституциялары баптарының декларативтік сипаты - олардың іс-эрэкетіндегі қолданыс тетік-терінің нақты жасалмағандығынан, іс жүзінде республикаларға Негізгі Заңда жарияланған күқықтарын пайдалануға мүмкіндік бермеді.

Осы тұрғыдан кеңес кезеңіндегі коптеген құқықтанушылар мен тарихшылар одақтас республикалар КСРО құрамынан шы-ғуға қатысты ездерінің ерікті құқығын іске асыруға қажеттілікті сезінбеді деп тұжырымдады. Алайда, айтылған мұндай пікірлер тарихы тұрғыдан шындықты бейнелемеді. Ойткені, Балтық жа-ғалауы, Кавказ, Молдова республикалары КСРО-ның құрамын-да қалуға ниетті болмады, сондықтан олардың бөлектену ұмты-лыстары Жоғарғы партия билігінің тарапынан басылып отырды. Осының нәтижесінде КСРО-ның құрамына кіру эсіресе, шығу мэселесі одақтас республикалар үшін басқа нүсқаларды қарасты-руға жатпайтын бір жақты іс-эрекет болып қала берді. Іс жүзін-де одақтық жоғарғы басшылыққа шексіз әкілеттікті беру арқылы республикалар өздерінің мемлекеттік егемендігін, тэуелдсіздігін, саяси жэне экономикалық құқықтарын жоғалтты.

Осы тұрғыдан Казақ КСР-і Конституциясының кезінде қол-даныста болған 14-бабының саяси-құқықтық салдарына ерекше зейін қойып тоқталсақ, онда былай деп көрсетілген: "Республика өзінің халықаралық қатынастар саласындағы, соғыс жэне бітім мэселелеріндегі. қорғанысты үйымдастырудағы, заң шығарма-шылық негіздерін, халық шаруашылық жоспарларын, ақша жэне несие жүйесін қалыптастырудағы құқығының бөлігін ерікті түр-де КСРО-ға береді". Орталық билік органдарына барлық саяси, экономикалық жэне элеуметтік екілеттіктердің берілуі түптеп келгенде, Қазақстанды КСРО-ның алдында тэуелділікке экеліп соқтырды. Осының салдарынан Республиканың өзі ішкі аума-ғында белгілі бір маңызды мэселелерді дербес шешуге шамасы келмеді. Қазақстан сол кезеңдегі Кеңестер Одагының федерера-ция субъектісінен іс жүзінде оның аумақтық-экімшілік бірлігіне айналды.

1954 жылдың басында КОКП-ның орталық органдары одақтас республикалардың халық шаруашылығын басқару саласындағы Құқықтарын кеңейтуге бағытталған бірқатар кешенді шаралар-ды қабылдады. Халық шаруашылығын басқару саласындағы ке-ленсіздіктер "орталықты" кейбір жеңілдіқ шараларын қолдануғамәжбүр етті. Бүл кезеңде өнеркэсіпті басқару бойынша үш түр-лі нысанды топ эрекет етті: 1) КСРО-ның ерекше өкілеттілігі; 2) Кеңес Одағы мен одақтас республикалардың өнеркәсіпті басқару бойынша бірлескен өкілеттілігі; 3) Одақтас республикалардың өкілеттілігі. КСРО-ның Қазақстанның өнеркэсібін басқару түр-ғысындағы ерекше өкілеттілігі төмендегідей бірнеше салаларды қамтыды; түсті металургия, көмір жэне мұнай өндіру, газ өнер-кэсібі. Сонымен қатар одақтық органдардың басымдылық рөлі жүмыс істеп түрған мекемелермен қатар, республика аумағында салынуға тиісті мекемелерге таратылды. Мұндай мекемелердің Кеңес Одағына тікелей бағынуы республиканың бұл мекемелер-ге басшылық етуден шеттелетіндігін білдірді. Бұл кезеңде ұсақ өндіріс салалары мен жеке мекемелер де орталықтандырылып, Қазақ КСР-нің Конституциясына сэйкес, олар ресми түрде оның территориясында орналасқандықтан республиканың тікелей қа-рауында болады деп көрсетілді.

Қазақстанныңауылшаруашылығыөндірісіноданэрідамытуда-ғыерекшеорындытыңжэнетыңайғанжерлердіигеругеқатыстыжүргізілгеншараларалды. БұлшаралардыіскеасыруҚазақстанғакөрсетілгенбүкілКеңесОдағыныңжан-жақтыкөмегі, халықшару-ашылығыныңіріқаржылық, материалдықжэнееңбекресурстарынбарыншажұмылдырунэтижесіндемүмкінболды. КСРОұкіметімыңдағангектартыңжэнетыңайғанжерлердіигерубарысындаҚазақстанғажан-жақтыүлкенкөмеккөрсетті. Тыңжэнетыңайғанжерлердіигеружылдарындаауылшаруашылдығынодақтықбюд-жеттенқаржыландыру (Қазақстанбойынша) үшесегеөсті.

Бұлкезеңдегіауылшаруашылыгысаласынбасқарудағыірішаралардыңбірі - машина-тракторстанцияларынқайтақұ-руболды. 1958 жылы машина-трактор станцияларының орны-на жөндеу-техникалық станциялары құрылды (ЖТС). Алайда, ауыл шаруашылығын қайта құруда кемшіліктер байқалды, жөн-деу-техникалық станциялары (ЖТС) өз функцияларын дұрыс орындай алмады. Нэтижесінде ЖТС-тер таратылып, оның негіз-гі функциясын атқару жергілікті жерлердегі жөндеу мекемелері мен бөлімшелерінің жүйесі - "Казахсельхозтехникаға" берілді. 50-жылдардың аягында Қазақстанда экономикалық жағынан эл-сіз көптеген колхоздар ірілендіріліп, совхоздарды құру шұгыл қолға алынды. 1958 жылы Республика ірі совхоз өндіріс өлкесіне айналып, олар астық өндірісінде, мал шаруашылығы өнімдерін өндіруде жетекші рөльге ие болды.

Бюджеттік құқығының кеңеюі. Одақтас республикалардың экономика саласындағы кейбір мәселелерді дербес қалыптасты-руға қатысты құқықтарын кеңейтуге байланысты қабылданған шаралардың нэтижесінде Қазақ КСР-ның Жоғарғы Кеңесінің бі-рінші сессиясында (1955 ж.) алғаш рет Кеңестік Қазақстанның мемлекеттік бюджет мэселесі каралды. Бюджеттік қаржыны бөлу жэне кайта бөлу құқыгы "Кеңес Одагы мен Одақтас республи-калардың бюджет құқығы туралы заңда" (1959, қазан) бекітілген болатын. Аталған заң Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесі Президиумы-ның (1961, тамыз) "Қазақ КСР-і еңбекшілер депутаттар кеңесі-нің бюджеттік құқығы туралы" шешімімен толықтырылды. Осы заңдардың негізінде Қазақстан осыдан былай республиканың жэ-не жергілікті бюджеттің көлемін дербес анықтау мүмкіндігіне ие болды. Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Алматы қаласы мен эрбір облыс өздерінің бюджеттерін бекіту құқығына түпкілікті ие болды. Одан басқа облыстар мен қалалардың бюд-жеттеріне республикалық бағыныстағы мекемелер мен ұйымдар-дың табысынан, төлемдерінен жэне қогамдық, мемлекеттік са-лықтардың белгілі бір бөлігі жіберіліп отырды. 1953-1958 жыл-дар аралығында, Қазақстанның бюджет көлемі 4,5 есеге дейін өсті.

Кеңестік Қазақстандағы әкімшілік-аумақтық реформалар.

Әкімшілік-аумақтық реформалар. Кеңестер Одағы өмір сүрген барлық кезеңнің ауқымында оның негізгі заңнамалық құ-жаттарында, сондай-ақ республикалық маңызды құқықтық акті-лерде Қазақстан Республикасы территориясының бөлінбейтіндігі жэне ешкімге берілмейтіндігі жөнінде бірнеше рет айтылған бо-латын. РКФСР-сі БОАК-нің жэне ХКК-нің "Қырғыз (қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру" жөнін-дегі декретінде (тамыз 1920 ж.) республиканың территориялық жер аумағы анықталган болатын. Ал, 1924 жылы Орта Азия мен Қазақстанның арасындағы ұлттық-мемлекеттік жер бөлінісі-нен кейін Қазақ Республикасының шекаралық межесі түпкілікті анықталды. Кейіннен Қазақ КСР-нің Конституциясының (1937 ж.) 16-бабында бұл қүқық қайтадан қуатталып жэне бекітіліп, он-да былай деп көрсетілді: "Қазақ КСР-сі территориясы оның ке-лісімсіз өзгертілмейді және ешкімге берілмейді". 1957 жылы ақ-панда КСРО Жоғарғы Кеңесі осы түрғыдан "Облыстық, өлкелік, әкімшілік-аумақтық күрылымдардың мэселелерін шешуді Одақ-тас Республикалардың карауына беру" жөніндегі заң қабылдаған болатын. Бүл заң одақтас республикалардың ездерінің террито-риялық мэселелерін шешу қүқығының негізі болып есептелді.

Алайда, Республика өз территориясының тағдырын дербес шешуге қатысты Негізгі заңның мэртебесінде және басқа да нор-мативтік-қүқықтық актілерде бекітліуіне қарамастан, оның тер-риториясы мен шекарасы бірнеше рет өзгеріске үшырады.

1960 жылы "Экономикалық сәйкестік" сылтауымен Н.С. Хру-щевтың ынтасы бойынша Қазақстанның бес солтүстік облыстары Тың өлкесіне біріктірілді, ал 1962 жылы Оңтүстік Қазақстан жэне Батыс Қазақстан өлкелері қүрылды. Болашақ татағы бір дербес -Шығыс Қазақстан өлкесін құру жоспарланды.

1956 жылы қаңтар айында өткен Қазақ КСР-сі Жоғарғы Кеңе-сінің екінші сессиясында Бостандық ауданы мен оған жапсарлас жатқан шөлейт далаларды Өзбек КСР-не беру жөнінде заң қа-былданды. Бұл жерлерді көрші Өзбекстанға беру мэселесі Кеңес Одағының Орталық басшылығының Қазакстан өз жерлерінің бір бөлігін өзбектерге өз еркімен беруге ынталы деген жасанды түсі-нікке негізделді. Алайда, кандай себептерге байланысты Қазақ-станда артық жерлер пайда болды деген мэселелер ресми күжат-тарда айтылмады.

Республиканың өз жеріне қатысты дербес қүқығын өрескел бұзу эрекеттері мұнымен тоқталмады. 1962-1963 жылдары "эко-номикалық тиімділік" сылтауымен Шымкент облысының макта шаруашылығымен айналысатын аудандары - Қош, Мақтарал жә-не Ильичевский аудандары "ерікті түрде" Өзбек КСР-не берілді. Осыған орай Республиканың бірінші басшылары Д.А. Қонаев, Ж. Тәшенов "орталықтың" мұндай шешімдеріне өздерінің келіс-пейтіндіктерін ашық білдірді. Олар Н.С. Хрущевтың ынтасымен іске асырылатын ұлкен шаралардың "Экономикалық сэйкестілігі-нін кумэнділігін" жэне қазақ жерлерін Өзбекстанға беруге қатыс-ты эділетсіз эрекеттердің орын алғандығын дэлелдеуге тырысты. Алайда, Республика басшылығының күш-жігері мен дэйекті пі-кірлері одақтық жоғарғы партия басшылығының қабылдаған ше-шімдерінің ақиқаттығына көз жеткізе алмады. Осындай өрескел заңсыздықтың салдарынан Республиканың егемендігі мен терри-ториялық тұтастығына қол сұғылып, Қазақ КСР-і өзінің 3 мил-лион 500 000 га аумақтағы жерінен айырылды.

Орталық партия Комитетінің қазан пленумынан кейін (1964 ж.) Н.С. Хрущев жоғарғы партия жэне үкімет билігінен тайды-рылғаннан соң ғана Қазақстан үкіметінің талабы бойынша Өзбе-кстанға берілген жерлердің бір бөлігі қайтарылды. Алайда, одан бұрынғы берілғен жерлер қайтарылмады, оларды қайтарылу мэ-селесі элі кұнге дейін ашық кұйінде қалып отыр.

1978 жылгы Қазақ КСР-нің Конституциясы. 1977 жылы 7 қазанда КСРО-ның жаңа Конституциясы қабылданды. Осыған орай Қазақ КСР-нің бұл жаңа Конституциясы 1978 жылы 20 сәуірде қабылданды. Конституция 10 бһлім, 19 тарау, 173 баптан тұрды.

Оны қабылдау қарсаңында оның жобасын респуб-лика аумағында кең көлемде талқылау жүргізілді. Алайда, оған халықтың қатысуы формальді сипатта болды. Республиканың құ-қығын кеңейту, қоғамды демократияландыру, адам құқығын ке-пілдендіріп, сақтау жөніндегі ұсыныстар мен ескертпелер шетте-тіліп есепке алынбады, сондықтан бұл мэселелер Республиканың Негізгі Заңында көрініс таппады. Конституцияда жария етілген адам қүқықтарының демократиялық негіздері нақты тетіктерімен бекітіліп, іске асырылмады. Негізгі Заңда Қазақстанды үлттық республика ретінде оның ерекшеліктерін сипаттайтын баптар ен-гізілмеді.

Бұл Конституцияда КОКП-ның қоғамдағы жетекші рөлі бекі-тілді. Бұл жағдай басқалай бір балама партияны құруға мұмкін-дік бермей, бір партияның өктемдігін кұшейтті. Саяси жұйедегі партияның монополиясы оның жоғарғы органдары мен аппара-тының өрескелдіктерге жол беріп, билікті асыра пайдалануга, моральдық жағынан іріп-шіруге, тэртіп пен жауапкершіліктің төмендеуіне экеліп соқтырды. Қогамның барлық саласында нақ-ты билік-кеңес жэне шаруашылық органдарының қызметін өзіне меншіктеп алған партия аппараттарының қолына көшті.

Кэсіподақ үйымдары еңбекшілердің мүддесін қоргау органы-нан партия органдары мен экімшіліктің нүсқауларын орындау-шыларға айналды. Комсомол ұйымдарының жұмысы да формализммен ерекшеленді. Комсомол комитеттері партия органдары-ның қызметін қайталай отырып, жастардың мұқтажы мен мүдде-сінен алшақ тұрды.

Халық депутаттарының кеңестері еңбекшілердің толыққан-ды билік органы рөлінен айырылды. Шын мэнінде, көп жағдайда олар партия комитеттерінің шылауына айналды. Еңбек ұжымда-ры арқылы кандидаттарды ұсыну формальде түрде жүргізілді, іс жүзінде депутаттардың құрамы партия комитеттерінде анықта-лып, сайлау тағайындау жүйесіне айналды. Бір партиялық жүйе халықты таңдау құқығынан айырды.

Сонымен КСРО-ның ресми күрылу дэуірінен бастап, қоғам өмірінің эртүрлі саласында бірқатар езгерістер орын алды. КСРО бірнеше ондаған жылдардың кезеңінде қуатты экономиканың не-гізін құрып, космосты игерген, ядролық қаруды иеленген мемле-кетке айналды. Дегенмен, кеңес үкіметі дамуы кезіндегі эділдік-пен атап өтетін бағыттың бірі - халықтың төмендегідей салалар бойынша элеуметтік қорғалуының жоғары деңгейі болды. Атап айтқанда тегін медициналық қызмет көрсету, тегін білім алу, элеуметтік жағынан түрмысы төмен халықтың топтарына жеңіл-діктер беру және жэрдемақы төлеу, жұмыссыздықтын болмауы т.б. 70-ші жылдардың аяғында ұлттық табыс халықтың эр басына шаққандағы көлемі 12 есе өсті.

Сонымен бірге Конституцияда Компартияның қоғамдағы басшылық мәртебесібекітіліп, оның рөлі төмендегідей анықталды: жұмысшы табы би-лігі мемлекетінің бүкілхалықтық социалистік мемлекетке айна-луы; КОКП жұмысшы табының партиясының бүкіл халықтық партияға айналып, жэне кеңес қоғамын басқарудағы бірден-бір маңызды саяси күш ретінде саналады (6 бап). Конституциянын аталған 6-бабының мазмүны, бүрынғы кезеңдегі балама партия-лардьтң күрылуына ешқандай жол ашпай, Коммунистік партияны қоғамға басшылық жасайтын ресми бірден-бір саяси күш ретінде түпкілікті заңдастырды.

Тың жерлерді игерудің мемлекеттік құқықтық нысандары.

Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының 1978 жылғы Конституциясы.