16 Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы. 1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы» Жарғы.

Қазақ хандыгының мемлекеттік тәуелсіздігін жойып, онда орыс отарлау саясаты жүргізіле бастаған тұстан-ақ Қазақдаласында оны іске асыратың реформалар кеңінен жүргізіле бастады. Сондай реформалардың бірі әрі бірегейі Орта жүзде хандық билікті жоюға негіз болған 1822 жылғы "Сібір қырғыздары туралы Жарғы" болды. Ол бойынша патша өкіметі Қазақстанды отарлауды барынша терендете түсті. Аталған Жарғы негізінде Орта жүзде хандық билік жойылды. /14 слайд/

1825 жылы Орынбор қазақтары облысы, Шығыс, Орта және Батыс болып үшке бөлінді. Жарлық бойынша "Сібір қазақтары облысы" округтарға, округтар болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді. Округке 15-тен 20 болысқа, болысқа 10-нан 12 ауылға, ауылға 50-ден 70-үйге дейін кірді. Соған қарамай округтерде рулық белгі ескерілмей қалған жоқ. Сондықтан әкімшілік бөлулер рулық-территориялық сипатта болды. Округтер Омбы облыстық басқармасына бағынса, коллегиялық органды коллегиялық орган, округті приказ басқарды. Округті приказға аға сұлтан-төраға және 4 заседатель (оның екеуі ресейліктерден тағайындалса, екеуі құрметті қазақтардан сайланды) кірді. Окруіті аға сұлтан басқарды. Аға сұлтан 3 жылға сайланып, оны сұлтандар сайлады. Болыстарды басқарушы-сұлтандар қадағалады. Олар халықтың "келісімімен" шексіз мезгілге сайланатын. Ол мұраға беріліп отырды. Соған қарамай сұлтан мұрагері де сайлаудан өтетін. Жалпы болыстық сұлтандар атқарушы билікті жүзеге асырды. Ауылдық старшындар болса, қазақтар арасынан 3 жылға сайланды. Сұлтандар старшындыққа сайлауға түспейтін. Сайлауды болыстық Жарлық бекітті.15,16,17

"Жарғы" бойынша қазақтардың сот ісіне, әдет-ғұрып, салт-дәстүрдегі кейбір адами қатынасындағы құқығына өзгерістер еніп, билер сотының, адаттың билігі шектелді. Сөйтіп, барлық сот істері үшке бөлінді. Бірінші, қылмысты істер. Екінші, даулы істер. Үшінші, басқару үстінен берілетін шагымдар. Қылмысты істер империя зандарымен тергеліп, ол сол заңдар бойынша жан-жақты қаралды. Билер сотына да бақылау орнады.19

Қылмыстық және азаматтық құқық бұзушылықтың ара жігі көрсетіліп, әкімшілік және сот органдарының сот жүргізу функциясы нақтыланды. «Жарғы» бойынша қүқық бұзушылықтар үш категорияға бөлінді: 20 1. Қыл-мыстық істер, 2.Талап қою істері, 3. Басқаруға қатысты шағым істері. Қылмыстық істерге төмендегідей әрекетітер жатқызылды: 1. Мемлекетке сатқындық 2. Кісі елтіру, 3. Тонау, 4. Барымта, 5. Үкіметке бағынбау, 6. Лауазымдық қылмыстар, 7. Жалған ақша жасау, 8. Өрт қою, 9. Қылмыстық істерді қараған кезде жалған айғақ беру. 21

Тергеуді округтік бұйрықтар жүргізіп, олар жалпы империялық заңдар непзінде қылмыстық істерді қараитын негізгі сот инстанциясы болды. Қылмыстық істер бойынша қадағалау сатысы облыстық сот болды. Талап қою істерін әдет-гұрып құқығы негізінде билер соты қарады. Бұл соттың шешіміне қатысты түскен шағымдар облыстық басқармаға жіберіліп, олар әдет- ғұрып қүқығы ережелеріне сәйкес қаралды.Ұрлыққа қатысы бар талап қою істерін билер соты қарады. Дауға байланысты 2 мың рубльге дейінгі түпкілікті шешімді ок-ругтік бұйрықтар, 5 мың рубльге дейінгі шешімді Шекара бас-қармасы, ал 5 мың рубльден жоғаргы талап қою сомасын үкіметтік Сенат бекітетін болды. Сонымен қатар билер сотына ұрлыққа қатысты істерді қараған кезде әдет-ғұрып құқығының негізіндегі қосымша жазалар реті нде дүре соғу, 1 аптадан 1 айғадейінгі мерзімде тұтқынға алу шараларын қолдану тапсырылды. 22

1822 жылғы "Жарғы" Қазақстан жеріндегі билер сотына ғана емес, сонымен бірге оның қоғамдық-саяси, құқықтық жағдайларына өзгерту енгізіп қана қоймай, отаршылдықты барынша нықтап, Орта жүзді одан әрі игеруге бағытталды. Хандық билік жойылды. Далаға сайлау жүйесі енді. XIX ғасырдың ортасына таман, мысалы 1851 жылы мұнда Ресей империясының ең көп қарулы күші орналасып, онда 1200-денастам солдаттар мен офицерлер шоғырландырылды. Шекаралық комиссия кең дәрежедегі әкімшілік өкілеттікке ие болды. Олар қазақтардың үстінен полициялық қадағалау жүргізіліп, жеке басқарма органдарына қызметкерлер іріктеді және олардың қызметтерін қадағалап отырды. Соттық істерді де атқарды.

Кіші жүздегі хандық биліктің жойылуы.1824 жылы бекітілген «Орынбор қазақтары туралы» Жарғы.

1824 жылы Ресей Үкіметі Орта жүзден соң Кіші жүзде хандық билікті жоюға кірісті. Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссеннің жетекшілігімен "Орынбор қырғыздары туралы Жарғы" қабылданды. Ол бойынша Кіші жүзде хандық билік жойылды. 1825 жылы Орынбор казақтарының облысы Кіші жүз Шыгыс, Орта және Батыс бөліктерге бөлінді.

Эссенің «Жарғыда» көрсетілген жобасы бойынша Кіші жүздің аталған үш бөлігіне бірнеше сатылы басқару жүйесі енгізілуі тиісті болды; а) ауылдарды басқару, б) ауылдар бірлестігіндегі руларды басқару; в) рулардан құралған жеке бөлікті басқару.

Билік жүргізетін лауазымдар төмендегілер болды; ауылда ағаман (старшина), руларда жеке басқарушылар, жеке бөліктерде аға сұлтан немесе хан. Жоғарыда көрсетілген лауазымдардың барлығы сайланбалы болып, оны атқаруға тек қана қазақтар жіберіліп отырды. Әр бөлікті билеуші сұлтандар басқарды. Кіші жүзді басқару шекаралық комиссиялар арқылы жүргізілді. Сұлтан билеушілерді Орынбор губернаторы тағайындады. Одан кейін әкімшілік бөлшектер, династия, қамалдар арасындағы учаскелер болып бөлінді. Династия арасы жергілікті немесе ауылдар болып бөлініп отырды. Шекаралық басқарма шептерде тұратын орыстар мен дала тұрғындары қазақтар қатынасын реттеп қадағалап отырды. 24

Кейін әкімшілік органдар "жалпы" және "жеке" басқармалар деп бөлініп, ол 1868 жылға дейін өмір сүрді.

Жоғарғы билік Сырқы істер министрлігінің қолына шоғырланып, аймақты тікелей бас-қару Орынбор генерал - губернаторының қолына берілді. Жалпы басқарумен Орынбор шекаралык комиссиясы (1859 жылдан бастап Облыстық басқарма) айналысты. Оның құрамына: төрағасы, оның орынбасары, төрт кеңесшісі, қазақтардан тағайындалған төрт алқа мүшесі, ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеунік, кеңсе т.б. қызметтер енгізілді. Төрағаны император, басқа лауазым-ды тұлғаларды генерал-губернатор тағайындады.27

Жеке басқару Әбілқайырдың ұрпақтарының арасынан шыққан Сұлтан- басқарушылар, олардың көмекшілері, дистанциялық және ауыл бастықтары, ағамандар арқылы жүргізілді. Іс жүзінде қазақтарға қатысты екі жақтык бағыныштылық орнады, яғни бір тараптан шекаралық комиссия мен әскери қамалдардың басшы-лығының билігі жүрсе, екінші жағынан, дистанциялық коман-дирлердің билігі орнықты. Жеке басқару органдарының барлықлауазымдары тұлғалары Орынбор әскери губернаторының бұйрығымен тікелей тағайындалды.

Баскару органдарынын функциясы.Шекаралык комиссия ауқымды әкімшілік құзыретке ие болып, төмендегідей міндеттерді атқарды:

- қазақтардың сыртынан полицейлік қадағалауды жүзеге асыру;

- жеке басқару органдарына лауазымды адамдарды іріктеу;

- сот жүргізу функциясы.

Сұлтан-басқарушылар мен дистанциялық бастықтарының міндетіне:

- жеке бөліктің немесе дистанцияның аймағындағы халықты басқару;

- тәртіп бұзушылықтың алдын алу;

- халықтан патша әкімшілігінің пайдасына алым-салық жинау;

- халықтың ішкі аймақтағы көші-қонын бақылау;

- қарсыластарының қарсылығын басьш, олардың билігін өз иелігінен шығаруды қамтамасыз ету. 25

Одан басқа дистанция бастықтары шекара бойындағы қазақтарга сот және тергеу істерінде өкілдік жасап, Шекара әкімшілігімен байланыс орнату міндетін атқарды. Шекара бойындағы ағамандар (старшиндар) шекара әкімшілігіне өздерінің бейтарап-тығын көрсету үшін өз туыстарының арасынан кепіл - аманат тапсыруға міндетті болды.

Шекаралық комиссия болса, атқарушы-өкімші және сот билігін жүзеге асырды. Оның полициялық бөлімі тәртіпті қарап, одан кейінгі екі бөлімі азаматтық және қылмыстық істерін жүргізді. Әскери соттар мемлекетті сату туралы, адам өлімі, барымта, Ресей азаматтарын тұтқынға алушыларды және үкіметке қарсы істерді қарады. Ал, билер соты азаматтық істерді ғана қарап, 50 сомға дейінгі көлемде айыппұл салатын дәрежеде ғана болды.26

Сонымен, 1824 жылғы Орынбар қазақтарының. 1822 жылғы Сібір қазақтарының «жарғысы» мақсаты, мәні жағынан бір-бі-ріне үқсас болғанымен, алгашқысында лауазымды адамдарды сайлау қағидасы мүлдем болмады, Бұл жағдай орта және төменгі деңгейдегі барлық шенеуніктердің патша империясының отар-лық саясатын тікелей жүргізушілер ретінде қалыптасуына ықпал жасады.