4. Бақылау сұрақтары:

1. Өндірістік сызба нұсқа нені түсіндіреді

2. Микробиологиялық өндірістің негізгі сатыларын ата.

3. Культура продуцентінің құжатына қандай мәлімет кіреді.

4. Егіс матералы болып не айтылады.

5. Лабораториялық жұмыстың орындау тәртібі: Биотехнологиялық процестің негізгі сатылары болып саналатындар:

1) егіс материалын алу;

2) шикізатты дайындау;

3) қоректік ортаны дайындау:

4) ауаны зарарсыздандыру және дайындау;

5) микроорганизмдерді беттік және түптік культивирлеу;

6) дайын өнімді бөліп алу;

7)ағын су мен газ қалдықтарын тазарту.

Микробиологиялық өндіріс зауыттарында жоғарыда келтірілген технологиялық процестің сатылары арнаулы цехтарда және бөлімдердс жүргізіледі. Шикізаты дайындауда құрамында көміртегі бар материалдар мен шикізаттар, минерадды тұздар, қоректік ортаны дайындау сатысына келіп түседі. Қоректік ортаның бір бөлігі егіс материалды дайындау үшін инокуляторға жіберіледі,ал қалған бөлігі микробиологиялық процестің негізгі аппараты ферментерге жіберіледі. Биотехнологиялық өндірістің типтік сызба нұсқасын салу. Жоғарыда көрсетілген саты бойынша технологиялық процесстің сызба нұсқасын салу.

№ 8 Лабораториялық жұмыс

Лабораториялық жұмыстың аты: Егіс материалын алу сатысы. Микроорганизм культурасын сақтау әдістері.

1. Жұмыс жоспары: Культураны сақтау әдісі микроорганизмдер қасиетіне негізделген немесе әсер етуші сыртқы жағдайлардың өзгеруіне байланысы жасушамен зат алмасу процесі тоқтатылады.

1. Микроорганизм культурасын сақтау әдістері.

2. Минералды май қабаты астында сақтау.

3. Үгілмелі сусымалы материалдарда сақтау.

4. Сублимациялы кептіру.

5. Таза культурадан цехта егіс материялын алу технологиясы.

2. Жұмыс мақсаты: Егіс материалын алу және микроорганизм культурасын сақтау әдістерімен таныстыру.

3. Қысқаша теориялық мәліметтер: Егіс материал деген микроорганизм - продуцентінің таза культурасын өндіріс аппаратына өтуге қажет көлемге дейін «көбейтіп» дайындап алуды айтамыз.

Егіс материалын- алу үшін зауыттың орталық зертқанасында(ЗОЛ сакталған бастапқы культура продуценті қолданылады.

Әрбір өндірілген культураның өзінің құжаты болады, онда оның аты (тұқымы, түрі) коллекциялық нөмері сериясы және дайындалған мерзімі,орташа активтік деңгейі,жарамдылық мерзімі көрсетіледі. Кұжаты культураны өсіру және культураны сақтау туралы мағлұматтар жазылған.

Продуцент культурасының касиетті өзгермей қалу үшін, оң қолайлы ортада сақтау қажет.

¥зақ уақыт сақтауда, әсіресе культураны жиі қайта егуде культураның физиологиялық белгілері оңай өзгереді, ал дайын өнімді алү үшін үлкен қызығушылық тудырады, Продуцент культурасының касиеті сақтық мерзімін ескере отырып, қазіргі заманга сай сақтау әдістерімен жүмыс жүргізілуде. Олардың кейбіреулері биотехнологиялық өндірістерді зауыттарында қолданылады.

Микроорганизм культурасын сақтау әдістері.

Культураны сақтау әдісі микроорганизмдер қасиетіне негізделген немесе әсер етуші сыртқы жағдайлардың өзгеруіне байланысы жасушамен зат алмасу процесі тоқтатылады. Демек, салқындату процесі кезінде жасушаның өмір сүру кабілеті лезде баяулайды, ал мұздаған кезде сусызданганда жасуша анабиоз және анабиозге жақын жағдайга келеді Бірақ, мұндай жасуша өмір сүру кабілетін сақтап калады және қалыпті жағдай орнаған кезде ол өзіне тән қажетті толық қалпына қайта келтіреді. Культураны сақтауда келесі әдістер кең таралған.

Тоңазытқышта сақтау. Бұл ең қарапайым әдіс, бұл пробиркаларда) ағарланған ортадағы дайын культура ⁴4 : -4С" температурада 1-2 ай бой тоңазытқышқа тұрады. Культураны ұзақ уақыт сақтау үшін олардың физиологиялық-биохимиялық қасиеттерін сақтау үшін оларды қайта егу қажет. Қайта егуді ұзақ уақытқа созбау керек, өйткені микроорганизмді сақталу процесінде ортадан қоректік заттарды пайдаланады және өнімдердің зат алмасуы жинала бастайды, олардың мұндай қасиеті зиян келтіреді.Одан басқада, микроорганизмдерді сақтау процесінде ортаның сусыздануы, ол культура қасиетінің өзгеруіне ғана емес және оның өлуіне жойылуына әкеліп соқтырады. |

Минералды май қабаты астында сақтау. Культураны бірнеше ай бойы қатты ортада зарарсызданған вазалин майы немесе парафин астында сақтауға болады. Май қабатының қалындығы ортаны кебуден сақтау үшін, ағар-ағар бетінен 1см қалыңдықтан кем болмауы тиіс. Егер май қабаты қалын болса, оттегінің жетіспеуінен аэробты культураның өлуіне әкеліп соқтырады. Культура толығымен физиологиялық жетілгеннен кейін, оған зарарсызданған майды кұяды.

Үгілмелі сусымалы материалдарда сақтау. Бұл әдіс өзінің қарапайымдылығына және сенімділігіне байланысты кеңінен қолданады. Мұндай микроорганизмдер суспензиясы немесе споралары зарарсыздандырылған сусымалы себілетін материалға салынады (құм, топырақ, дэн), бөлме температурасында кептіріледі және мақта тығынмен нығьгздалып жабылып шыны ыдыста сақталынады. Себілетін сусымалы материалдағы культураны жаңарту үшін Петри табақшасында жуылады және агарланған қоректік ортаға қайта егіледі. Микроорганизм түріне қарай культураны бірнеше ай сақтауға болады.

Кейбір культураларды -165-196 °С ( сұйық азот температурасы) температурада қатырылған мұз күйінде сақтауға болады Культура 10 %-тік глицериннің сулы ерітіндісінде мұз етіп қатырылады және оларды ампулаларға салып дәнекерлейді. Мұндай жағдайда кейбір микроорганизмдер барлық физиологиялық - биохимиялық қасиетін бірнеше жылдар бойы сақтай алады.

Сублимациялы кептіру. Қазіргі уақытта сублимациялы кептіру микроорганизмдерді ұзақ уақыт бойы сақтаудың ең қолайлы әдісі. Бұл әдіс күрделілігімен ерекшеленеді және бірнеше сатыдан жүреді. Қорғаушы орта деген ортаға (сахароза, сорпа және тағы басқалар) алдымен микроорганизмдердің культурасын салады, жасушамен өзара әрекеттесуі лиофилизациялану жағдайы төмендейді, жасушаларды инактивацияланудан сақтайды. Содан соң зарарсызданған ампулаторға салып, олардың бетін зарарсызданған мақта тығынмен нығыздап жабады. Осыдан барып -35° -78° С температурада тез арада мұз етіп қатырады. Мұз болып қатырылған культурасы бар ампулаларды ваккум-кептіргіш аппараттарға жібереді, бөлме температурасында 1-10 кПа қысымда сублимациялы кептіруге 25-30 сағатқа қалдырады.

Культураны 5-6 жыл сублимациялық кептіруден соң, физиологиялық ерекшелігін жоғалтпай өсу қабілетін сақтауға болады. Бұл әдіс сонымен қатар культураны лиофилизация жағдайында сақтау деп атайды. Зауыттарда көбінесе культураларды сақтау тоңазытқышта немесе май қабатының астында сақтау әдісі қолданылады.

Таза культурадан цехта егіс материялын алу технологиясы.

Егіс материалын дайындау микроорганизм продуцентінің түріне байланысты, оның физиологиялық-биохимиялық ерекшіліктері бірнеше тізбектелген сатардан тұрады: (пробиркада) бастапкы культура→ (пробиркада) қисық агарланған қоректік ортада өсірілген → (бір-екі сатылы) колбада сұйық ортада тербелмелі шайқағышта өсілген → (бір немесе бірнеше инокуляторда) егіс аппаратында өсірілген→кіші ферментерде микроорганизм культурасының жиналуы → егіс материалы.