Сабақ тақырыбына сәйкес әдебиеттер және Web сайттар тізімі:

1. Аркадьева З.А., Безбородов А.М., Блохина И.Н. и др. Промышленная микробиология //Под ред. Н.С.Егорова - М.: Высшая школа, 1989.

2. Бекер М.Е. Введение в биотехнологаю. -М., 1979.

3. Валиханова Г.Ж., Рахимбаев И.Р. Культура клеток и биотехнология растений. -Алма-Ата, 1989.

Қосымша әдебиеттер:

1. Биотехнология. -М.: Наука, 1984.

2. Грачева И.М., Гаврилова Н.Н., ИвановаЛ.А. Технология микробных белковых препаратов, аминокислот и жиров. -М., 1980.

№ 12 Лабораториялық жұмыс

Лабораториялық жұмыстың аты: Микрбиологиялық синтездің дайын өнімін бөлу сатысы.

1. Жұмыс жоспары: Культуралды сұйықтық болып үлкен мөлшерде араласқанкүрделі компонент саналады, осының көбісі физико-химиялық қасиетке ие болады. Еріген минералды тұздармен, көмірсу, ақуыз және тағы басқа да органикалық заттар мен жартылай дисперсті коллойдты бөлшектердің белгілі саны культуралды сұйықтықты құрады.

2. Жұмыс мақсаты: Микрбиологиялық синтездің дайын өнімін бөлу сатысымен танысу.

3. Қысқаша теориялық мәліметтер:Микрбиологиялық синтездің дайын өнімін бөлу сатысы.

Ферментация сатысының соңғы өнімі болып, микроорганизм суспензиясын құрайтын культуралды сұйықтық саналады.

Культуралды сұйықтық болып үлкен мөлшерде араласқанкүрделі компонент саналады, осының көбісі физико-химиялық қасиетке ие болады. Еріген минералды тұздармен, көмірсу, ақуыз және тағы басқа да органикалық заттар мен жартылай дисперсті коллойдты бөлшектердің белгілі саны культуралды сұйықтықты құрады. Олар көп компонент ерітінді ғана емес, және сонымен қатар суспензия болып табылады, бұл суспензияның дисперсті фазасы микроорганизм жасушасынан және мицелиядан тұрады, сондай-ақ қатты бөлшектен, көбінесе қоректік зат-ұн жүгері экстрактісіндегі қауыздан және тағы басқалардан құралады. Культуралды сұйықтық сипатының ерекшелігі болып дайын өнімнің салыстырмалы құрамы саналады. Мысалы, ашытқы өндірісіндегі биомасса құрамы 5-10% құрайды, ал бактерия препаратты өндірісіндегі биомасса құрамы 1-2 % аспайды.

Көбінесе микробиологиялық синтездің дайын өнімі әр түрлі факторлардың әсерінен тұрақты емес. Мысалы, ақуызды қыздырғанда сезімділігінің күштілігі, көптеген физикалық және химиялық әсері ортаның рН өзгергіштігі. Дайын өнімді бөліп алу технологиясын өңдеуде культуралды сұйықтықтың физико-химиялық қасиетін ескермегенде оның дайын өнімдегі төменгі концентрациясын ескеру керек және биопрепараттың дайын тауарлы формасының түрін ескерту керек. Биопрепараттың барлық тауарлы формасының технологиясын негізгі үш топқа бөлуге болады.

Бірінші топта – биопрепараттар, инактивтелген жасушаның биомассасы негізінде және оны өңдеудегі өнімі (азықтық ашытқы, саңырауқұлақ мицелиясы және т.б.).

Екінші топта – биопрепараттар, тазартылған өнім негізіндегі микроорганизмнің метаболизмі (витаминдер, аминқышқылдары, ферменттер, антибиотиктер және т.б.).

Үшінші топта - өмір сүруге қабілетті микроорганизмдер негізінде (өсімдікті қорғайтын препараттар, бактериялы тыңайтқыштар және азықтықты силостау үшін ашыту т.б.).

Биопрепараттың тауарлы формасын таңдау өнімнің қасиетіне байланысты, қолдануға қолайлығына, тасымалдағанда және сақтағанда биологиялық қасиетін сақтауына байланысты және т.б. қарай таңдалады.

Микробиологиялық синтездің дайын өнімі болып микроорганизм биомассасының өзі болуы мүмкін (инактивтелген немесе тірі жасуша), әлде метаболизм өнімі, культуралды сұйықтықта еріген түрінде немесе жасушаның ішінде болады.

Бірінші топтағы биопрепаратты алу үшін инактивтелген биомассаны бөлу, технологиясы жағынан қарапайым және культуралы сұйықтық концентрленген болып келеді (немесе одан биомасса бөлініп алынған) және кептіріледі.

Метаболит негізінде өнімді бөліп алу технологиясына байланысты, культуралды сұйықтықта дайын өнімнің болуы немесе микроорганизм жасушасының ішінде болуы. Бірінші жағдайда осындай әдістер қолданылады, әлде жасуша қабырғасы (бұзылғасын) дезинтеграциядан кейін дайын өнімді бөліп алады.

Үшінші топтағы биопрепаратты алу үшін өмір сүруге қабілетті микроорганизмдерді бөліп алу (концентрлеу, кептіру) әдісін қолдану, бірақ өндірістің жоғарғы культурасы қажет болмайды.

Дайын өнімді өте жиі бөлуде бір ғана әдісті қолдану мүмкін емес. Сондықтан комбинирленген бірнеше әдістер қолданады.