Менеджменттің жапондық психологиялық үлгісінің ерекшеліктері

Жаподық менеджменттің жүйесі американдық менеджменттен мүлдем ерекшелінеді әрі адам факторына деген басым бағдапрмен сипатталады. Онда мүлтіксіз еңбекқорлық, жоғарғы тәртіптілік, өзара көмектесу, ұқыптылық, құнттылық, сыпайлылық, дәстүрлерді ұстанушылық, беделге деген адалдық, тәжірибені пайдалануға деген бейімділік, өзіндік билік, топтағы үйлесімді әрекеттерге деген ұмтылыс, қызыққұмарлық, қуатты дамыған эстетикалық сезім, борыш сезімі, ұжымшылдық сияқты ұлттық бітістер скеріліп, белсенді түрде пайдалынады.

Жапондық менеджменттің негізгі бес қағидасы бар.

Бірінші қағида: жұмысшының өнімділікті және еңбегінің сапасын өз бетінше арттыру үшін жеткілікті дәрежеде ақылы жетерлік.

Аталмыш қағиданы жүзеге асыру әдістері.

1. Сапа үйірмелері. Оған қатыса отырып жұмысшылар жаңашыл ұсыныстарын енгізу мүмкіндігіне ие болады, еңбектің өнімділігін арттырудың бағдарламаларын құрастырады.

2. Тәжірибелі жұмысшыға оқу мен көмек үшін жас маманды тіркейтін «минарай» дәстүрін ұстану.

3. Жұмысшыларды бір жұмыс орнынан екіншісіне алмастыру тәжірибесі. Фирманың бір де бір қызметкері зейнеткерлікке шыққанға дейін бір жұмыс орнында қалып қоймайды. Ол біліктілігін арттырады, мамандануын өзгертеді, әрі үлкен тәжірибеге ие боландықтан қомақты жалақыны алағандықтан, қабілеттерін жетілдіргендіктен және фирмаға көбірек пайда әкелетіндіктен қызмет сатысы бойынша ілгері жылжып отырады.

Екінші қағида: жұмысшы ісін жақсырақ істеуге тырысады. Қолынан үлкен іс келетін кез келген жұмысшы жұмыста дербестілікке, сыйақыға және үлкен жалақыға ие болады.

Екінші қағиданы жүзеге асыру үшін екі әдіс ұсынылған.

1. Жұмысшылардың өмірлік жалдануы.

2. Фирманың кірісі артқан жағдайда жұмысшыларға сыйақы төлеу, ал төмендегенде жалақыны азайту. Соңғы жаза ең алдымен басқарушы құрамға қатысты, өйткені орын алған істердің кінасы сол қызметкерлердің мойнын жүктеледі.

Үшінші қағида: жалдаушылар мен жалдамалы жұмысшыар «отбасын» құрайды, нәтижесінде өзара көмекке деген қажеттілік қанағаттандырылады әрі адам өзін топтың мүшесі ретінде сезіне алады.

Аталмыш қағиданы жүзеге асыру үшін жапондықтар үш әдісті құрастырды.

1. Копоративті ұжымның бір бөлігі болу сезімі, отбасының әркімнің жайлылығы үшін жауапкершілікті өз мойнына алады деген сенімді білдіреді. «Адам - корпорация» қатынастарының жүйесі, қарапайым қаржылық келісімнен ртық бағаланады.

2. Фирманың қызметкерлерлі бос уақыттарын бірге өткізеді. Фирманың қызметкерлері кешкі асты көбінде үйінде ішпей, қызметтестерімен кафеде немесе мейрамхнада тамақтанады әрі соған қоса өздерінің жұмыстағы мәселелерін жалғастыра талқылай береді. Көбіде дәл осы мезетте ең негігі мәелелер өз шешімін тауып, маңызды келісімдер жасалынады.

3. Фирма мен жұмысшылардың өзара міндеткерліктері. Жұмысшылар фирмаға адалдылықтарын сарп етеді, ал басшылық жұмысшыларды, олардың тұрмыстағы хал-жағдайларын және жеке қажеттіліктерінің қанағатандырылуын қамқорлықтарына алады.

Төртінші қағида:топ жеке тұлғадан маңыздырақ.

Аталмыш қағиданы жүзеге асырудың екі әкімшілік әдісі бар.

1. Жұмысшының қызмет сатысы бойынша жоғарылауы және жалақының мөлшері оның қабілеттеріне, жетістіктеріне және дара өнімділігіне емес, еңбек өтіліне байланысты. Осындай тәжірибе жеке-дара қызғаныштың және бәсекенін туу ықтималдығын төмендетеді.

2. Фирманың жетістігі жеке адамның емес, топ қуатының нәтижесі ретінде қарастырылады, өйткені топ жеке тұлғаны ығыстырмай, керісінше оған арқау болады.

Бесінші қағида: өндірістік қатынастардағы серіктестік пен ынтымақтастық. Ынтымақтастыққа деген бағдар адамдардың дара әрекет етіп, жеке жетістікке жетуден гөрі, бірігіп әрекет етіп, топтық жетістікке ұмтылатындарын болжайды.

Бесінші қағиданы жүзеге асырудың негізгі екі әдісі құрастырылған.

1. Оқытудың дербес бағдарламасы болады. Оны үш-алты ай көлемінде жаңадан жұмысқа келгендер өтеді. Ондай оқытудың негізгі міндеті жас мамандарды фирмаға деген адалдық сезіміне және олардың тек біріккен күшпен жетістікке жетіп, фирмаға әрі елге пайда әкелетіндері жайында ойға баулуда. Осы уақыт аралығында оларда біріккен рух қалыптасады.

2. Топтық келісім мен үйлесімділікті қалыптастыру, сақтап қалу және нығайту. Жапондық менеджерлер жұмыстарында қоластындағыларының тобында жағымды әлеуметтік–психологиялық ахуалды қалыптастыру мәселесін бірінші орынға қояды. Жапондықтардағы топтық үйлесімдік пен келісім әркімнің топтың ішінде өзара ынтымақтастыққа және тепе-теңдікке деген ұмтылысын білдіреді. Осындай жағдай топ мүддесіне орай дара қажеттіліктер мен қызығушылықтарды шектеуді болжайды. Жапондықтардың өзара қатынастарындағы шиеленістер қатаң сыңға алынып, оған жол берілмейді.

Жапондық менеджерлердің кәсіби даярлығы екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде адам университетте немесе жоғары оқу орнында арнайы мамандық алады. Екінші кезеңде жас жапондық менеджерлер фирмада арнайы даярлықтан өтеді. Жапондықтар менеджер тым құрымағанда үш іскерлікке ие болуы керек деп есептейді:

• қоластындағыларының ортасында ынтымақтастық, серіктестік, келісім қатынастарын құру;

• ұжымды бірігіп шешім қабылдау үшін ұйымдастыру;

• топтың жетекші болу.

Бұл іскерліктерге жапондық алғашында едәуір білікті менеджерде тәжірибеден өтіп, тікелей фирмада үйренеді.

«Сони» фирмасыың президенті Акио Моритоның ойынша Жапонияда еркін экономиканың әлеуметтік және тең құқылы еркін жүйесі бар.