2. Еңбекке қабілеттілікті сақтаудың талаптары.

Еңбекке қабілеттілік – бұл нақты ырғақта нақты уақыт мөлшерінде жұмыс жасауға деген қабілеттілік. Жүйке-психикалық тұрақтылық, өнімді іс-әрекет ырғағы, адамдардың қаншалықты шаршайтыны еңбекке қабілеттіліктің сипаттамалары болып табылады.

Еңбекке қабілеттіліктің өзгергіштік ретінде шегі нақты жағдайларға байланысты:

• денсаулық;

• орынды (дұрыс) тамақтану;

• жас; (возраст);

• адамдардың резервті мүмкіндіктерінің көлемі (әлсіз және қуатты жүйекі жүйесі;

• еңбектің санитарлы-гигиеналық жағдайлар;

• кәсіби дайындық және тәжірибе;

• мотивация;

• тұлғаның бағыттылығы.

Адамдардың еңбекке қабілеттілігін қамтамасыз ететін шаршаудың алдын алатын міндетті жағдайлардың ішінен еңбек пен демалысты орынды алмастырып отыру маңызды орынға ие. Осыған байланысты басшының міндеттерінің бірі қызметкерлерге еңбек пен демалыстың жағымды режимін қалыптастыруда тәртіпті (режимді) нақты мамандықтың ерекшеліктерін, орындалатын жұмыстың сипатын, еңбектің нақты жағдайларын, қызметкерлердің даралық психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып құру қажет. Ең алдымен бұдан үзілістердің жиілігі, ұзақтығы мен мазмұны байланысты. Жұмыс күніндегі демалыстың үзілістері міндетті түрде еңбекке қабілеттіліктің ықтималды төмендеуінен болмай, оның алдын алуы тиіс.

Психофизиологтар психологиялық сергектіктің таңғы 6-дан басталып 7 сағат бойы ерекше тербелістерсіз сақталатыны анықтаған.

Осыдан кейінгі еңбекке қабілеттілік артқан ерік күшін талап етеді. Бір күндегі биологиялық ырғақ күндізгі 15 тен жақсарып, кейінгі 2 сағатқа жалғасады. 18-ге таяу психологиялық сергектік біртіндеп азаяды да, 19-ға таяу мінез құлықта арнайы өзгерістер жүре бастайды: психикалық тұрақтылықтың төмендеуі, мазасыздыққа бейімдікті тудырады, маңызсыз себептерден дауға бейімдікті тудырады. Кейбір адамдардың бастары ауыра бастайды (бұл кезеңді психологтар сын кезеңі деп атайды). Кешкі сағат 20.00. ге қарай психика қайтадан күшіне енеді, реакциялардың уақыты қысқарады. Адам белгілеріне тезірек жауап бере бастайды. Бұл күй ары қарай да жалғасады. Сағат екіге қарай күндіз еске сақталынбағанның көбісіне қабілетті болады. Осыдан кейін еңбекке қабілеттілік төмендеп сағат 23.00. ке қарай ағза демалысқа даярланады, сағат 22.00. де ұйықтауға жатқандар сағат 24.00 де түс көре бастайды.

Түстен кейінгі уақыттың негізгі екі сын мезеті бар: 1-19 сағат шамасында, 2-22 сағат шамасында жұмыс жасайтын қызметкерлерге ерекше ерікті қысым және зейіннің жоғары қуаты қажет. Таңғы сағат 4 неғұрлым қауіпті кезең, өйткені ағзаның барлық дене мүмкіндіктері нөлге жақын болады.

Еңбекке қабілеттілік апта бойында да ауытқып тұрады.Еңбектің жұмыс аптасының бірінші кейде екінші күніндегі өнімділігінің тартыншақтары жақсы таныс. Еңбекке қабілеттілік жыл мерзіміне қатысты да өзгерістерге ұшырайды (көктемде нашарлайды).

Зиянды шармасау үшін қуаттың орнына толтыру үшін, сондай ақ жұмысқа даярлықты қалыптастыру үшін демалу қажет. Шаршаудың алдын алу үшін «шағын үзілістер», яғни жұмыс уақытындағы 5-10 минуттың қысқа мерзімді үзілістер орынды. Соңғы уақытта қызметтердің орынан келуі баяулауда: еңбек неғұрлым бір сарынды болса, үзілістер соғұрлым жиірек болуы тиіс. Менеджер еңбек пен демалыстың күн тәртібін жасауда ұзақ үзілістердің аздаған санын, едәуір қысқа, алайда жиі үзілістерге алмастыруға тырысу қажет.

Жұмыс күнінің ортасында жұмыс басталғаннан кейін төрт сағаттан кеш қалмай түстену үзілісі (40-60 минут) енгізіледі. Жұмыстан кейін қуатты қалпына келтіруге арналған ұзақ мерзісді демалыстың үш түрі болады:

1. Жұмыс күнінен кейінгі демалыс. Ең алдымен ұзақтығы жеткілікті және шырт ұйқы (7-8 сағат), ұйқының жетіспеуі демалыстың басқа ешбір түрімен орын толмайды. Ұйқыдан басқа белсенді демалыс, мәселен, ағзаның жұмыста шаршауға қарсыласуына едәуір ықпал ететін жұмыс уақытынан тыс мерзімде спортпен айналысу.

2. Демалыс (жексенбі). Бұл күні қанағаттанарлық (рахаттанатындай) іс-шараларды жоспарлаған маңызды. Дәл рахат алу ағзаны дене және психикалық жүктемелерден қалпына келтіреді.

3. Неғұрлым ұзақ мерзімді демалыстың кезекті еңбек демалысы. Оның мерзімін басшылық белгілейді, алайда оны қызметкерлердің өздері жоспарлайды.

Еңбекке қабілеттілікті қалпына келтіру үшін релаксация (босаңсу), аутогенді жаттығу, медитация, психологиялық жүргізілуі тиіс.