2. Менеджменттегі мінез.

Әрбір адам басқа адамдардан езінің даралық өзгешелігімен ерекшеленеді. Бұл орайда, адамдар мінез ерекшеліктеріне орай ажыратылады. «Мінез» деген психологиялық қасиеттің төркіні гректің «характер» деген сөзінен шыққан. Мәнісі-із қалдыру. Психологияда бұл—дербестік мағынасы бар адамға байланысты ұғым.

Мінез — эрбір адамның жеке басына тән өзіндік психологиялық қасиеттер мен ерекшеліктердің жиынтығы; Мінездің қасиеттері мен ерекшеліктері әркімде әрқилы жағдайда байқалып, адамның сол жағдайларға қатынасын білдіреді. Мінез ерекшеліктері — адамның даралық өзіндік психикалық қасиеттері. Дегенмен, адам бойындағы ерекшеліктердің бәрі бірдей, мысалы, еетудің нәзіктігі, кездің көргіштігі, есте сақтаудың шапшаңды-ғы, ақыл-ойдың тереңдігі мінез ерекшеліктеріне жатпайды.

Адам мінезінің көріністері әрбір жеке жағдайда, оньң оқиғаларға қатысуынан аңғарылады. Адамның іс-әрекет сапасы сол іске деген қатынасымен қатар ерік-жігеріне, көңіл-күйіне, зейініне, ақыл-ойына да байланысты болады. Соның нәтижесінде адамның әр алуан психикалық процестері оның іс-әрекет түрлеріне ықпал етіп, адамнын, ақыл-ойын, көңіл-күйін, эмоциясын, ерік-жігер қасиеттерінің ерекшеліктерін айқын аңғартады.

Адам мінезінің даралық ерекшелік' екендігін ғылым тарихында тұңғыш рет сипаттап жазған — ертедегі грек философы Теофраст (б. з. д. IV—III ғғ). Бірақ, ол мінезді адамның адамгершілік сапасына тән қасиет дейді* Лабрюйер де (XVIII ғ.) «Теофраст мінездері» деген енбегінде мінезді осы мағынада қолданған. Алғашқы кезде мінез адамнын. әлеуметтік-адамтершілік ерекшеліктерін білдірген..Бүл — әрине, темпераментке кері анықтама. Өйткені, темперамент — адамда туа пайда болатьщ генотипті организм қасиеті. Осы кезқарасқа орай, мінез — адамның туа пайда болатын фенотипті ерекшелігі.

XIX ғасырда француз ғалымы А. Бен мінезді тек пси-хологиялық ерекшелік, дара адамның акыл-ойы мен сезімінің және ерік ерекшеліктерінің қасиеті. деп санады. Т. Рибо мінезді сезім мен ерік ерекшелігі десе, ал орыс медигі әрі педагог П. Ф. Лесгафт ерік қасиеті деді.

И. Қант (XVIII ғ.) мінезді темпераментпен салысты-ра отырып, оны адамдажүре пайда болатын қасиет деп анықтады. Сондаң-ақ, ол адамның даралық қасиеттерін-дегі туа пайда болатын ерекшеліктер мен жүре пайда болатын ерекшеліктерді бөліп көрсетеді. Т. Рибо мінезді адамда туа пайда болатын икемделу десе, ал Малапер, Фулье т. б. мінездің туа пайда болумен катар жүре пайда болатын ерекшеліктері де бар дейді. Полан мінездің барлық сипаттары адамның тіршілік жағдайымен байланысты деген пікір айтады- Сонымен, мінез жөніндеғі осындай екі түрлі көзқарас қазірге дейін өзара талас-тартыс туғызып келеді.

Мінездің физиологиялық негізі. Динамикалық стереотип және мінез. Адам мінезіндегі әрбір ерекшелік белгілі жағдайларға сәйкес көрініс береді. Мүндай ерекшеліктердің өзіндік физиологиялық механизмі бар. Сондай механизмдердің бірі — динамикалық етереотип — жүйке жүйесінің таптаурын болып қалыптасатын қызметы. Бұл — жоғары жүйке қызметіндегі шартты- рефлекстердің жасалу жүйесі. Ол үнемі болып отыратын шартты ті-тіркендіргіштердің жүйелі түрдегі қызметіне байланысты. Динамикалық стереотип осы тітіркендіргіштерге белгілі бір жағдайға байланысты реакциялар беріп, әсерленіп отырады. Бұл құбылыстың мәні нақты жағдайдың езгеруіне сәйкес орталық жүйке жүйесінде әрқилы қалып пайда болуында.

Адам мінезінің физиологиялық негізін ашып көрсетуде ерекше орын алатын жайт-жоғары жүйқе қызметінің типтеріндегі ауыспалы құбылыс. Осы орайда, И. П. Павлов қандай сигнал жүйесінің басым екендігіне қарай адам мінезінің типтерін мынадай үш түрге беледі.

1. Ойшыл тип — бүл, негізінен, сөзбен байланысты екінші сигнал жүйесі рефлекторлық қызметінің басымдылығы.

2. Көркем тип — бірінші сигналдық шартты рефлекстін, басымдылығы.

3. Орташа тип — мұнда екі сигнал жүйесінің бір де бірі басымдық көрсете алмайды. Адамдардың көпшілігі осы орташа типке жатады. Адам мінезінде бұлардан басқа да мінез ерекшеліктерінің пайда болуына әсер етіп отыратын арнайы типтердін, болуы ықти-мал. Темпераменттеріне сәйкес әр түрлі типтегі адамдар-дың еңбексүйгіштігі мен әрекетшілдігі де түрліше болып келеді.