Қазақстандағы білім беру жүйесі

38-сабақ «…Ұйықтайтын бар не сиқың?!»

Қажетті сөздер мен сөз тіркестерін есте сақтаңыз.

Алтын ғасыр, алаш арыстары, төлбасы, ұлт жанашыры, надандықтың кесапаты, үлестен қағылу, бастау, іргетас, тума, рухани дүние.

Мәтінді оқыңыз, мазмұндаңыз.

ХІХ ғасыр қазақ халқының рухани тарихында «алтын ғасыр» аталады. «Алтын ғасырдың» өн бойында Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин секілді ғұламалар, Біржан сал, Ақан сері, Сегіз сері, Жаяу Мұса, Құрманғазы, Дәулеткерей, Ықылас, Тәттімбет, Қазанғап сынды күйші-әншілер дүниеге келді. Келер ғасырдың басы да Алаш арыстарымен әйгілі. Тұтас буынның төлбасы – ірі ғалым-тілші, түркітанушы, әдебиет зерттеушісі, ақын, дарынды аудармашы, саяси қайраткер Ахмет Байтұрсынұлы дүниеге келді. Торғай жерінің тумасы. Ыбырай мектебінің түлегі. Ұлт жанашыры. Ахаң саналы ғұмырында қазақ қоғамында үш мәселенің – саяси билік, оқу-ағарту және жер мәселесінің шешілмегенін айтып өтті. Оның түп негізін ел арасында оқу-ағарту жүйесінің болмауымен түсіндірді. «Олжалы жерден үлестен қағылғанымыз, жоралы жерден жолдан қағылғанымыз – бәрі надандықтың кесапаты» деп түйді. Ел мен елді, ұлт пен ұлтты, халық пен халықты теңестіретін тек қана білім, ғылым, өнер деп таныды. Туған халқын оқуға, өнерге, білім алуға шақырды. Жақында Астанада Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл – құрал» еңбегінің 100 жылдығы атап өтілді. Айтулы ғалымдар, мәжіліс депутаттары мен ұстаздар бас қосқан жиында мемлекеттілігіміздің басты белгісі – ана тіліміздің болашағы сөз болды.

«Тіл-құрал» – үш бөлімнен тұратын үш шағын кітап. Еңбек тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың бастауы. Қазіргі қазақ тілі ғылымының іргетасы. Баспадан жарық көргеніне былтыр 100 жыл толған Ахмет Байтұрсынұлының «Маса», «Қырық мысал» жинақтары – тамаша рухани дүниелер.

– Қазағым, елім, Қайқайып белің, Сынуға тұр таянып. Талауда малың, Қамауда жаның, Аш көзіңді, оянып. Қанған жоқ па әлі ұйқың, Ұйықтайтын бар не сиқың?! – дейді.

Келесі өлеңінде: – Жөн көрсеттім қазақ деген намысқа, Жол сілтедім жақын емес, алысқа. «Өзге жұрттар өрге қадам басқанда, – дедім, – сен де қатарыңнан қалыспа! – дейді.

Ахмет шығармаларын оқи отырып, ойға қаласың. «…Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін…» деп жазады. Тағы бір жолдардан: «…Тән көмілер, көмілмес еткен ісің…», – дейді. Ахаң 1930 жылдардағы сұрқия саясаттың құрбаны болды. (Ғаламтордан).

Сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Қазақ халқының рухани тарихында қай кезең «алтын ғасыр» деп аталады?

2. Ұлт жанашыры Ахмет Байтұрсынов қазақ қоғамының шешілмеген қандай мәселелерін атап өтті?

3. Ахмет Байтұрсынұлы ?

4. А. Байтұрсынұлы: −Қазағым, елім, қайқайып белің, сынуға тұр таянып− дегенде нені айтып отыр?

5. Ахметтің айтуынша «Ұйқыдағы қазақ» − қандай қазақ? 6. А. Байтұрсынұлының қандай кітаптары бар?

Жазылым:

Тапсырма. Мына сөйлемдерді мәтінге сәйкес дұрыс толықтырыңыз:

1. Ахаң саналы ғұмырында қазақ қоғамында үш мәселенің – ... ... шешілмегенін айтып өтті.

2. «Алтын ғасырдың» өн бойында Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин секілді ... , Біржан сал, Ақан сері, Сегіз сері, Жаяу Мұса, Құрманғазы, Дәулеткерей, Ықылас, Тәттімбет, Қазанғап сынды ... ... дүниеге келді.

3. «Олжалы жерден үлестен қағылғанымыз, жоралы жерден жолдан қағылғанымыз – бәрі ... » деп түйді.

4. «Маса», «Қырық мысал» жинақтары –... .

5. Жақында Астанада Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл – құрал» еңбегінің ... атап өтілді.

6. Ахмет шығармаларын оқи отырып, ... .

7. «Ел бүгіншіл, менікі ... үшін…» деп жазады.

8. Ахаң 1930 жылдардағы ... ... құрбаны болды.

9. Қанған жоқ па әлі ұйқың, ... ... не сиқың?! – дейді.

Тапсырма. Мына сөздер мен тіркестердің синонимдік қатарын жазыңыз.

әйгілі

өрге қадам басу

ұлт жанашыры

жер мәселесі

надандық

жоралы жер

Оқылым бойынша тест тапсырмаларын орындаңыз:

1. Қазақ халқының рухани «алтын ғасырында» өмір сүрген күйшілер кімдер?

1. Құрманғазы, Дәулеткерей, Біржан сал, Ақан сері

2. Дәулеткерей, Ықылас, Абай Құнанбаев, Жаяу Мұса,

3. Дәулеткерей, Ықылас, Тәттімбет, Қазанғап, Сегіз сері

4. Қазанғап, Құрманғазы, Дәулеткерей, Ықылас, Тәттімбет

2. ХІХ ғасырдың басы қазақ халқы үшін несімен әйгілі?

1. Алаш партиясымен

2. алаш арыстарымен

3. қазақ хандарымен

4. сал‑серілерімен

3. Ахмет Байтұрсынұлы қай мектептің түлегі?

1. Ахмет Риза медресесі

2. Маман байдың мектебі

3. Ыбырай мектебі

4. Ауыл мектебі

4. А. Байтұрсынұлының айтқан «қатарыңнан қалыспа» сөзінің мағынасы?

1. бір қатарға тұр

2. озып кетпе

3. жұрттан қалма

4. осының бәрі

5. А. Байтұрсынұлы өлеңінде өз ұлтына қандай өсиет айтады?

1. Оян, қазақ

2. Мен жастарға сенемін

3. Ұйықтайтын бар не сиқың

4. Қалың елім,қазағым, қайран жұртым.

Тыңдалым.

Тыңдаңыз.

Тыңдалым бойынша тест тапсырмаларын орындаңыз.

Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығының негізгі тақырыбы қандай ілімді қамтиды?

A) философия мен әдебиет ілімін

B) мораль философиясы мен мәдениет ілімін

C)әдебиет пен мәдениет ілімін

D) мороль философиясы ілімін

Мәдениеттіліктің тірегі –

A) білім

B) ар-ұят

C) ұждан

D) өнер

Ұждан дегеніміз –

A) ынсап, әділет, мейірім

B) өнер, білім, мейірім

C) жақсылық, бақыт, ар-ұят

D) бірлік, ынсап, жақсылық

Шәкәрімнің рухани ізденісінде ерекше орын алған не?

A) шешендік өнер

B) ботаника

C) ежелгі ғарыштық дүниетаным

D) ежелгі мәдениет

Анықтама

алтын ғасыр‑ золотой век

алаш арыстары – опора народа (казахов)

төлбасы –первенец, первопроходец

ұлт жанашыры‑защитник народа

надандықтың кесапаты‑ вред невежества

үлестен қағылу‑потерять долю

бастау‑начало

іргетс‑фундамент

тума‑уроженец

рухани дүние‑духовное богатство

тезаурус

азаматтық өтеу – азаматтық міндет

ұждан– ар‑ұят

нану‑сену

айласын табу – жолын табу

кемдік көрмеу– кемшіліксіз болу, артта қалмау

жанның тілегі‑жанның қалауы

жүрегін қарайта алмау‑ жаманшылықты ойламау, жасамау

39-сабақ