Басшы келбеті

25-сабақ

Қайырымды қаланың басшысы қандай болуы керек?

Сөздер мен сөз тіркестерін есте сақтаңыз:

Туабіткен, ұштастыру, мінсіз, ишарат, іліп әкету, аңғарымпаз, суайт, шаршап-шалдықпау, азаптанбау, құштар болу, шыншыл, пасық, озбырлық, ардақтау, ләззат, жирене қарау, теңдесі болмау, зәуде, дәйектілік, ізгілік

Мәтінді оқыңыз.

Ұлы ойшыл, ғұлама данамыз әл-Фараби адамды жаратылыстағы ең қасиетті жан деп есептеген. Бірінші басшының барша халықты тәрбиелейтінін өз еңбектерінде талдап, оған тән қасиеттерді «жілік-жілікке» бөліп берген ғұламаның «Қайырымды қаланың басшысы» деген трактаты осыдан он ғасыр бұрын жазылса да, әлі күнге дейін өз мәнін жоғалтпаған.  Әл-Фараби: «Ешбір жанға бағынбайтын басшы ол – имам, ол – қайырымды қаланың бірінші басшысы, ол – қайырымды халықтың басшысы және жер жүзін мекендейтін елдің басшысы. Өз бойында туабіткен он екі қасиетті ұштастырған адам ғана осындай бола алады», — дей келіп, олардың қасиеттерін былай тізбелейді:

«Бірінші, бұл адамның мүшелері мүлде мінсіз болуға тиіс, мүшелерінің күші өздері атқаруға тиісті қызметті аяқтап шығу үшін мейлінше жақсы бейімделген болуы керек, сонда егер адам әлдебір мүшесінің жәрдемімен әлденедей бір іс істемек болса, ол мұны оп-оңай атқаратын болады; жаратылысынан өзіне айтылғанның бәрін жете түсінетін және істің жай-жағдайына сәйкес ұғып алатын болуы керек;

Екінші, өзі түсінген, көрген, естіген және аңғарған нәрселердің бәрін жадында жақсы сақтайтын, бұлардан ешнәрсені ұмытпайтын болуы керек; Үшінші, әйтеуір бір заттың кішкене ғана белгісін байқаған заматта сол белгінің ишаратын іліп әкетерліктей алғыр да аңғарымпаз ақыл иесі; өткір сөз иесі және ойына түйгеннің бәрін айдан анық айтып бере алатын тілмар болу шарт; өнер-білімге құштар болу, оқып-үйренуден шаршап-шалдықпай, осыған жұмсалатын еңбектен қиналып азаптанбай, бұған оңай жететін болу керек; Төртінші, тағамға, ішімдік ішуге, сыр-сұхбат құруға келгенде қанағатшыл болу керек, жаратылысынан сауыққұмарлықтан аулақ болып, бұдан алатын ләззатқа жирене қарауы шарт; Бесінші, шындық пен шыншыл адамдарды сүйіп, өтірік-жалған мен суайттарды жек көру керек; Алтыншы, жаны асқақ және ар намысын ардақтайтын болуы шарт; оның жаны жаратылысынан пасық істердің бәрінен жоғары, жаратылысынан игі істерге ишараты тиіс; Жетінші, дирхем, динар (жаман) атаулыға, жалған дүниенің басқа да белгілеріне жирене қарау керек; Сегізінші, жаратылысынан әділеттілік пен әділеттілерді сүйіп, әділетсіздік пен озбырлықты және осылардың иелерін жек көруі керек; Тоғызыншы, жақындарына да, жат адамдарға да әділ болып, жұртты әділеттілікке баулып, әділетсіздіктен зардап шеккендердің залалын өтеп, жұрттың бәріне де өз білгенінше жақсылық пен ізгілік көрсетіп отыруы қажет; Оныншы, әділ болу тиіс, бірақ қыңыр болмауы керек; Он бірінші, әділеттілік алдында нойыс мінез көрсетіп, қасарыспау керек, жалпы әділетсіздік пен пасықтық атаулыға мүлде рақымсыз болуы шарт; Он екінші, өзі қажет деп тапқан істі жүзеге асырғанда шешімпаздық көрсетіп, бұл ретте қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін батыл, ержүрек болуы керек. Осы қасиеттердің бәрінің бір адамның бойында болуы қиын нәрсе. Сондықтан да жаратылысынан осындай қасиет дарыған адамдар өте сирек кездеседі. Мұндайлар өте аз. Егер, қайырымды қаладан осындай адам табылса және өзі өсіп-жетілген кезде жоғарыда аталған шарттардың алғашқы алтауы немесе бесеуі бойына бітсе, онда қиялдау қабілеті жағынан теңдесі болмағандықтан ол осы қаланың айтулы басшысы болмақ. Ал егер зәуде белгілі бір кезеңде мұндай адам болмай қалса, онда қала басшысы мен оның ізбасарлары белгілеген заңдар мен ережелер, егер олар қаланы дәйектілікпен билеп алса, өз күшінде сақталады». (Нұр Астана).

Сұрақтарға жауап беріңіз:

1. әл-Фараби кімді жаратылыстағы ең қасиетті жан деп есептеген?

2. Басшы туралы ойларын ол қандай еңбегінде жазған?

3. әл‑Фарабидің айтуынша жақсы басшы неден жиренуі керек?

4. әл‑Фараби басшы қандай істерден бас тартуы керек деп есептейді?

5. Айтылған барлық қасиеттердің кем дегенде қаншасы бойында бар адам басшы бола алады деп есептейді ұлы ойшыл?

Жазылым:

Тапсырма. Сөйлемнің сыңарын табыңыз:

3. Әл‑Фарабидің «Қайырымды қаланың басшысы» деген трактаты осыдан он ғасыр бұрын жазылса да, ..............

4. .  Әл-Фараби: «Ешбір жанға бағынбайтын басшы ол –, ..........

3. Жақсы басшы әділ болу тиіс,..........

4. Жақсы басшы өзі түсінген, көрген, естіген және аңғарған нәрселердің бәрін жадында жақсы сақтайтын, ............

5. Жақсы басшы шындық пен шыншыл адамдарды сүйіп, ............

6. Жақсы басшы өзі қажет деп тапқан істі жүзеге асырғанда шешімпаздық көрсетіп, бұл ретте қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін батыл, .............

Тыңдалым:

Мәтінді тыңдаңыз.

Ұлыс – мекен, аймақ, әкімшілік мағынасын беретін көне түркі сөзі. Ұлыс бірнеше мағынада айтылады. 6 ғасырда Ұлыс мекен, қала мағынасында қолданылған. Ұлыстар аймаққа, хотанға бөлінді. Бұларды старшындар басқарды. Ал бірнеше Ұлыстың нояны тайшыға бағынды. Бұл халықтар отырықшы тіршілікке көшкенде де Ұлыстық әкімшілік сақталды. Орталык Азия халықтарында Ұлыс негізінен аймақ мағынасында қолданылды. Мысалы, ноғай ұлысы, он сан ноғай ұлысы. “Ұлыстың ұлы күні” дегенде Ұлыс “аймақтың, елдің” деген мағына берген, яғни сол елге тиесілі ең қасиетті мейрамды білдіреді.

Би–дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі. Зерттеуші ғалымдардың, әсіресе, В.В. Бартольдтың пікірінше, “би” сөзі шамамен 14 – ғасырларда ежелгі түркі тіліндегі “бек” атауының бір нұсқасы ретінде пайда болып, басқарушы, ел билеуші мағынасын білдірген. Кейіннен бастапқы семантикалық-тілдік реңкінен ажырап, көбінесе, дау-жанжалды шешіп, кесімді төрелік айтушы, әділ үкім шығарушы адамды бейнелеу үшін қолданылған. 17 ғасырда өмір сүрген Махмұд ибн Уәлидің “Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар” атты еңбегінде “жоғарғы мәртебелі әмірлер мен елге сыйлы, пендеуи тірліктен азат адамдардың” барлығы би аталғанын жазады. Ал қазақ халқының дәстүрлі түсінігінде бұл атау төрт түрлі мағынада:ел билеушісі; сот, төреші; батагөй, шешен; бітістіруші дипломат яғни елші ретінде ұғынылған. Билік– қазақ халқының дәстүрлі санасында “ел басқару”, “өкім ету” сөздерімен мәндес ұғымды білдіреді. Қазіргі құқықтану, саясаттану ілімдерінде де ол “өкімет” атауының синонимі ретінде қолданылып жүр. Мәселен, саясаттану ілімінде билік экономиялық, идеологиялық, ұйымдастырушылық-құқықтық тетіктер арқылы, сондай-ақ, беделдің, дәстүрдің, зорлықтың жәрдемімен адамдардың, әлеуметтік топтар мен жіктердің мінез-құлқына, іс-әрекетіне ықпал етуге қабілетті әлеуметтік қарым-қатынастардың пішімі.(Ғаламтордан)

Тыңдалым бойынша тест сұрақтарына жауап беріңіз:

Ұлыс сөзі көне түркі заманында қандай мағына береді?

A)мекен, старшын, әкімшілік

B) әкімшілік

C) аймақ, хотан.

D) мекен, аймақ, әкімшілік.

6 ғасырда ұлыс сөзі қандай мағынада қолданылды?

A) мекен, қала

B) мекен, аймақ, әкімшілік.

C) аймақ, хотан, әкімшілік

D) аймақ

Қай жерде Ұлыс сөзі аймақ мағынасында қолданылған

A) Ноғай ұлысында

B) Орта Азияда

C) Монғолияда

D) шығыста

Қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі қалай аталған?

A) бек

B) би

C) болыс

D) хан

Би сөзінің мағынасы өзгеріп, қандай мағына бере бастады?

A) дау-жанжалды шешуші

B) кесімді төрелік айтушы

C) әділ үкім шығарушы

D) осының бәрі

Қазіргі құқықтану, саясаттану ілімдерінде би сөзі қандай мағынада қолдылып жүр?

A) үкімет

B) өкімет

C) билік

D) сот

Қазақ халқының дәстүрлі түсінігінде би сөзі қанша мағынада қолданылды?

A) 6

B) 3

C) 4

D) 2

Анықтама

туабіткен – врожденный

ұштастыру ‑  связать друг с другом

мінсіз –безупречный (безукоризненный)

ишарат‑намек

іліп әкету‑ уловить

аңғарымпаз‑понятливый

суайт‑лгун

шаршап-шалдықпау‑ не уставать

азаптанбау‑не страдать

құштар болу‑ страстно желать, стремиться

шыншыл‑правдивый

пасық‑ гнусный, омезительный

озбырлық‑ насилие, посягательство

ардақтау‑почитание

ләззат‑наслаждение

жирене қарау‑невосприятие, брезгливое отношение

теңдесі болмау‑нет равных

зәуде‑иногда, случайно

дәйектілік‑последовательность

ізгілік‑благонравие

тезаурус

«жілік-жілікке» бөлу – барлығын талдап түсіндіру

игі істер – жақсы істер

нойыс мінез – дөрекі мінез

26-сабақ