Көркем сөз – көркем өнер

6-сабақ

Көркем стильдегі көріктеу құралдары

Сөздер мен сөз тіркестерін есте сақтаңыз:

Бейнелі, әуезді, оралымды, көріктеу құралдары, теңеу, қайталама, жинақы, талап, қорбаңдау, құлан иектену, болмыс, ырғақ, соңғы дем, сым перне.

Мәтінді оқыңыз, мазмұндаңыз.

Көркем стильдегі көріктеу құралдары

Қазақ халқының тілі – аса сұлу, бейнелі, оралымды, әуезді және тілдік қоры өте бай. Тіліміз өзінің мәні мен мағынасын жоғалтпай, дамып, толығып ғасырлардан ғасырларға жетіп келеді. Осынша бай әрі көркем тіл күнделікті қарым-қатынаста, ақпарат айдынында ғана емес, қазақ жазушыларының шығармаларында өзінің бар мүмкіндігін жарқыратып көрсетеді.

Көркем шығарма оқырманға эстетикалық ой, эмоционалды-экспрессивті әсер етуі арқылы өзге стильдерден ерекшеленеді. Жазушы даңқын да шығаратын – оның шығармасының терең мазмұны мен әсерлі тілі. Әсерлі, мәнерлі тіл жасайтын тәсілдерге түрлі көріктеу құралдары жатады. Олар: метафора, метонимия, теңеу, эпитет, психологиялық параллелизм, қайталама, фразеологизмдер, т.б.

Метафора – белгілі бір сөзді басқа сөзге балап, әсерлі ой туғызатын амал. Мысалы, «отансыз адам – ормансыз бұлбұл», «мақта – ақ алтын», «көмір – қара алтын», «балалы үй –базар», «өмір – өзен», «уақыт – ақша», «көз – адам жанының айнасы» десек, осындағы асты сызылған сөздер метафора болады. Метонимия – қатар келген екі-үш сөздің ең негізгі біреуін ғана атау арқылы ойды жинақы жеткізетін амал. Мысалы: Мен Абайды оқып болдым. Жақсыға әркім де қызығады. Астана құшақ жая қарсы алды деген сөйлемдердегі «Абайды» деген сөзді «Абайдың толық шығармаларын», «жақсыға» деген сөзді «жақсы адамға», «Астана» деген сөзді «Астана тұрғындары (халқы)» деп ұғынамыз.

Теңеу әдетте, -дай, -дей, -тай, -тей, -ша, -ше, -іп, -ып жұрнақтарымен және сияқты, секілді, тәрізді деген сөздермен жасалады. Мысалы: баладай сенгіш, алтындай қымбат, алмастай өткір, таудай талап, аюша қорбаңдау, құсша ұшу, құлан иектеніп таң ату, т.б.

Эпитет өзінен кейінгі тұрған сөзді әсерлі айқындап тұрады. Мысалы, сары жапырақ, қоңыр қаз, ашық есік, ақ қайың десек, бұлар – сын есіммен тіркескен зат есімдер (бірақ, эпитет болмайды), ал сары уайым, қоңыр жел, ашық мінез, ақ көңіл десек, эпитетті тіркес болады.

Психологиялық параллелизмде адам мен табиғат, табиғат пен құбылыс, мінез бен болмыс, т.б. қасиеттер қатар суреттеледі. Мысалы: Көктемнің таза ауасы, самал желі қандай ғажайып болса, менің де сол күнгі көңіл-күйім сондай жайдары еді… Қызарып күн де батты, қарт ақын да соңғы демін алды…деген сөйлемдерде екі оқиға қатар суреттеліп, параллелизм жасап тұр.

Қайталама тәсілдері сөйлемнің кейде басында, не ортасында, кейде соңында келіп, ойға ерекше мәнер, мәтінге ырғақ түсіреді, сөйлемді әрлендіреді. Мысалы:

Сыр сандықты ашып қара,

Ашып қара, сырласым.

Сым пернені басып қара,

Басып қара, жырласын…

(Сәкен Сейфуллин)

Сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Қазақ тілінің байлығы өзінің бар мүмкіндігін қайда көрсетеді?

2. Көркем шығарма өзге стильдерден қалай ерекшеленеді?

3. Жазушы даңқын не шығарады?

4. Метафора – қандай көріктеуіш амал?

5. Психологиялық параллелизмде нелер қатар суреттеледі?

1. Жазылым.

Метафоралардың қандай сөзге балама болып тұрғандығын табыңыз:

1. … - асқар тау. 2. … - білім бұлағы. 3. …- қорқақ, … -батыр. 4. … - қолға ұстаған мұз. 5. … - бір оқтық. 6. …- аң патшасы. 7. …- елдің көркі. 8. …- ас атасы. 9….- сөздің патшасы, сөз сарасы. 10….- зор байлық.

2. Жазылым. Тұрақты эпитетті тіркестердің сыңарын табыңыз.

1. Қолаң ....

2. қиғаш ...

3. бота ...

4. қыпша ...

5. маржан ....

6. ізгі ...

7. мөлдір ...

8. баянды ....

9. қажымас ....

10. асыл ....

3. Жазылым. Теңеулердің екінші сыңарын табыңыз:

1. Сүттей …

2. судай …

3. қылдай …

4. иттей …

5. арыстандай …

6. қояндай …

7. баладай …

8. бұлттай …

9. даладай …

10. көктемдей ….

Тыңдалым.

Тыңдалым бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.

1.Жазушы өзі ұнататын автор шығармаларын қалай күтеді?

2. Қандай жазушының кітабы ыстық болады?

3. Жақсы кітапты қолға алғанда қандай әсерде боласың?

4. Кітапты оқу барсында жазушы туралы ойлап отырасың ба?

5.Сүйікті кейіпкерлер адам өміріне ықпал етеді ме?

Анықтама

бейнелі – образный

әуезді – мелодичный, приятный

оралымды – здесь: имеющий хороший слог, красноречивый

көріктеу құралдары – средства образных выражений

теңеу – сравнение

қайталама – повтор

жинақы – собранный, аккуратный, обобщающий

талап – требование

қорбаңдау – здесь: двигаться неуклюже

құлан иектену (фраз.) – ранний рассвет, светиться

болмыс – натура, естество

ырғақ – ритм

соңғы дем (фраз.) –здесь: последние дыхание - умирать

сым перне – муз. струна, лад

Тезаурус

Құлан иектену – құланның иегіндей болып таң ату

Қылдай бөлу – тең етіп бөлу

Сәлем хат – қал-жағдай сұрап, жаңалықтар айтып қағазға жазылатын хат

7-сабақ.