Өлім уақытын анықтау.

Оқиға болған жерде мәйіттік өзгерістерге сүйеніп өлім уақытын көбінесе дәл, толық анықтау қыйын.

Мәйіттің сууы. Мәйітте жылуының сақталуын қолымен ұстап көру арқылы дененің ашық және жабық (қолтықасты аймағы және т.б.) жерлерінде анықталады, сонымен қоса термометр арқылы (тік ішекте, ұртта) өлшенеді. Мәйіттің сууы орташа есепен өлгеннен соң 24 сағат ішінде аяқталады. Ол көбінесе қоршаған ортаның температурасына, өлім себебіне, дененің толықтығына тәуелді. Дене температурасын бірнеше рет өлшеу ұсынылады, сол кезде оның төмендеу жылдамдығы жөнінде нақты айтуға болады. Зерттеу-шілердің көбісі бір шешімге келіп отыр: бөлме температурасында жатқан мәйіт сағатына 1⁰С суыді.

Мәйіт дақтары: Олар өлім уақытын көрсетеді, өлім себебін анықтауға көмектеседі, мәйіттің өлгенсоң дене тұрысын көрсетеді, кейде оларды тірі кезінде алынған қанқұйлулармен қателесіп жатастырады. Мәйіт дақтары өлген соң 2-4 сағатттан соң, дененің төменгі бөліктерінде пайда бола бастайды, және түзілу кезеңі 3 сатыдан тұрады:

• бірінші сатыда (гипостаз) мәйіт дақтары 12 сағатқа дейін үстінен басқанда көшіп кетеді;

• екінші сатысында (диффузия, стаз) мәйіт дақтары 24 сағатқа дейін үстінен басқанда тек бозарады, бірақ көшпейді;

• үшінші сатысында (имбибиция, сіңу) мәйіт дақтары (өлгенен соң 24 сағаттан астам) үстінен басқанда өз түсін өзгертпейді.

Міндетті түрде мәйіт дақтарының пайда болу жылдамдығына және дамуына әсер ететін өлім себебін көрсету керек.

Мәйіттік сіресу. Ол өлгеннен соң 2-4 сағаттан соң анықтала бастайды, баяу дамиды және бірінші тәйліктің соңыма мәресіне жетеді. өлім уақытын анықтау барысында мәйітте бұлшықет жүйеісінің даму дәрежесін, қоршаған ортаның температурасын, өлімнің болжамды себебін және мәйіттік сіресудің даму жылдамдығына және айқындығына әсер ететін басқада себептерін ескеру тиіс. Мәйіттік сіресу 2-4 сағат ішінде шайнау бұлшық-еттерінде анықталады, кейіннен 8-10 сағат ішінде мойын, қолдар, дене, аяқ бұлшықеттеріне кезеңді тарайды. Үшінші тәуліктен бастап жоғарыда көрсетілген кезекпен «шешіле» бастайды.

Каталепсиялық мәйіттік сіресу өлім басталғанда мәйіт бұлшықеттерінің бірмезгілде сіресуімен сипатталады және мәйіт денесінің тұрысы сол кездегі қалпында қалады. Мұндай сіресу бас миының түрлі зақымдалуларында, кейбір улануларда кездеседі. Каталепсиялық мәйіттік сіресу өлім уақытын анықтауға қолданылмайтыны сөзсіз.

6-шы сурет. Мәйіттегі өлім дақтары

7-ші сурет. Денедегі өлім белгілері

К.И. Хижнякова өлім уақытын анықтауға көздің мүйізді қабатындағы жасушалардың цитологиялық әдісі бойынша зерттеуді ұсынды. Агональды (жанталас) кезеңде (микроскоптың бір көру аймағында) ядросыз жасушалардың саны 1-2, өлгеннен кейін 2-3 сағатттан соң 2-5-ке дейін көтеріледі, 6 сағаттан соң 5-15-ке дейін, 10 сағатттан соң – 10-30-ға, бірінші тәуліктің ақырында ше-каралары айқынсыз пикнозды ядролары бар жасушалар басым болады.

Мәйіттік өзгерістердің бағдарлық пайда болу және даму мерзімдерді (н.В.Попов бойынша).

Мәйіттік өзгерістердің аталуы	Өлгеннен соң пайда болу уақыты	Толық даму мерзімі
Ерте дамитын мәйіттік құбылыстар:	Бірінші тәулік	Бірінші тәулік
Сууы	2-4 сағат	Тәулік
Кебу	2-6 сағат	Әр түрлі мерзімде
Мәйіттік дақтар	2-4 сағат	12-16 сағат
Мәйіттің сіресуі	2-4 сағат	Тәулік
Басқа өзгерістер (аутолиз)	2-6 сағат	Әр түрлі мерзімде
Кеш дамитын мәйіттік құбылыстар:
а) Ыдыратушы
шіру	Екінші тәуліктен	Ай және одан көп
б) Сақтаушы (консервілеуші)
Мумиялану	Бірінші ай	2-4 ай және одан көп
Сабындану	Бірінші айлар	6-12 ай және одан көп
Шымтезекті илену	Анықталмаған	Анықталмаған

Өлім уақытын анықтау тіндердің «тірі сақталу» құбылысына, яғни олардың ағза өлгеннен кейінде бірнеше уақыт механикалық және химиялық әсерлерге жауап беруне негіздеугеде болады.