3. Қазақстандағы және әлемдегі дамыған елдердегі әрекеттің жеке түрлерін реттеудің, жүйені енгізудің принциптерінің негізін талдау

   1. АҚШ-ғы тұтынатын тауарларды шығарудың реттілігінің ерекшеліктері

АҚШ-та тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігін реттейтін орган сәйкесінше «тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігі туралы» 1972 жылдың 27 қазанынан жүзеге асқан АҚШ заңымен тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігі бойынша тәуелсіз Комиссия болып табылады. Ол Президентпен және Сенаттың келісімімен бекітілген бес мүшеден тұрады, олардың үшеуі политикалық партияға жатуы мүмкін.

Комиссияның артықшылығына мыналар кіреді:

Жинақ, талдау, тұтынатын тауарлармен байланысты ақпаратты зерттеу;

Өлімнің, дененің зақымдалуының, ауруын және денсаулығына тиген зиянынының себебін, сонымен қатар, тұтынатын тауарларды пайдалану кезіндегі қолайсыз жағдайлардың нәтижесінен пайда болған экономикалық шығын зерттеу жүргізу (пайдалану);

мемлекеттік және жеке ұйымдарға, қауіпсіздік стандартын өңдеуді шығарушыларының ассциацияларына көмек көрсету.

Комиссия мыналарға құқылы:

Тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігіне және осындай өнімдердің қауіпсіздігінің жақсаруына қатысты тексеру және зерттеу жүргізу;

Тұтынатын тауарларды тестіден өткізу және тестілеудің әдісін және тестілеу жүргізу үшін құрылғыны өңдеу;

Тұтынатын қауіпсіздік стандарттарының әрекетін ұзарту.

«Тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігі туралы» АҚШ-тың заңымен сәйкес тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігінің стандарты келесідей талаптардан тұрады:

1. тауарлардың, жұмыстардың қауіпсіздігі бойынша талап қою;

2. нұсқауы немесе ескерту түрінде берілген оның қолдануы бойынша анық және адекватты түсінігімен тұтынатын тауардың белгісіне қойылатын талап.

Қауіпсіздік стандарты Electronic freedom of Information act Amendment 1996 сәйкес Комиссияның сайтында (www.cpsc.gov) жарияланады.

Тұтынатын тауарлардың қауіпсіздігі бойынша стандартпен орнатылған тауарлардың әр өндіруші өнім барлық талаптарға сай келеді деген сертификат болуы қажет. Сонымен қатар, өндірісті, транспортировканы, өнімді сақтау CFR 21 тарауымен орнатылған.

Осы уақытта сертификацияның американдық жүйесі еуропалық сияқты көп жерлерде өзіндік реттеу және еріктік сертификациясы құрылған, мысалы, Hazard Analysis Control Points (HACCP). Берілген жүйе үш қадамды біріктіретін сертификаттың жоспарын ерікті түрде қабылдау құрылған:

1. барлық тәуекелді анықтау;

2. барлық тәуекелді бақылау;

3. бақылауды талап ететін тәуекелді анықтау.

HACCP деңгейін анықтау

Сол немесе басќа дјрежелері АЌШ экономикасы бўтаќ кґпшілігінде ќолданылып жатыр жјне халыќаралыќ ўйымдармен ќару-жараќ алынєан. Committee on Food Hygiene қолдану үшін Сodex Аlimentaius Сomission формализацияланєан болатын.

Өнеркјсіпті реттеу ауылдыќ шаруашылыќ және өнеркәсіп ґнімніѕ әкімдігі департаментін жїзеге асырып жатыр (US Department of Agriculture, USDA). Сонымен ќатар, НАССР Микробиологиялыќ тјуекелдердіѕ тамаќтыќ ґнеркјсіптіѕ азаюы їшін ќолданылып жатыр. Баќылау їшін мыналар арқылы жїзеге асырып жатыр Food safety and inspections service FSIS CFR 9 тармақтың 417 бөлімімен, сонымен қатар 304, 310, 327, 381 бөлімдерімен.

2. АҚШ-та бағалау қызметтің лицензиялануы

АЌШ федералды заѕ бастан ґткен єасыр жылдарыныѕ 90-ж. штаттардыѕ ґкіметтерімен баєалау ќызмет міндетті лицензиялауын аныќтаєан. Сол баєашылардыѕ кјсіпшілік ќоєамдарымен тек ќана АЌШта баєалау ќызметті реттеді.

Олар АЌШта кґп, біраќ тек ќана їш кјсіби деѕгеймен болған: жылжымайтын мїлік баєашыларыныѕ америкалыќ институты (AI)- баєалаумен жылжымайтын мїлікке табыс јкелуші; жылжымайтын мїлік баєашыларыныѕ ќоєамы (AI) - баєалаумен жылжымайтын мїлікке табыс јкелуші емес; баєашылардыѕ америкалыќ ќоєамы (AI) - машиналарды баєалау жјне жабдыќтау. Соңында бірінші екі ќоєамды баєалау институтына бірікті (AI).

Баєалау институты (AI) баєашыларєа арналєан білімдердіѕ міндетті кґлем игеруімен штаттарды кґмектесушілер талабын орындау баєыттарын ўсынды. Ол јрбір штатынан рўќсат алды, ќайсыларєа јрбір ґткізілген оларєа лицензия алуыныѕ орындалєан шарт сияќты баєытты тап осы штат рамкаларында мамандарєа есепке ќосылып жатыр (сертификаттыѕ). Мысалы, штатта Калифорния баєашы бас сертификатпен 40 - саєаттыќ арнайы баєыт тиісті ґту, екі ќосылєан міндеттілердіѕ заттыѕ; ќалєанылар - таѕдаумен, жјне екі басќалардыѕ, ґз лицензия ўзартылуы ќамсыздандыру їшін.

АЌШта баєалау ќызмет лицензиялауы, енгізілген салыстырмалы жаќында, їлкен жоєалтулармен жјне сақтық қарыз кґптеген банкілердіѕ кїйреуімен жылжымайтын мїлік нарығында даєдарыспен шаќырылєан болатын. 1988ж. бўл кепілініѕ астына ќаражаттыќ институттарды несиелердіѕ беруімен шўєылданды. Біраќ баєаныѕ оєан 20-80%, іске асырылуы ќиын, сондыќтан кепілге берілген жылжымайтын мїлікті болды. Дјл осылай барлыќ банкілерді федералды саќтандырумен салымшыларды жоєалтып алмауына ие болды. Мемлекет банкілерді жапты, «ќалќан» барлыќ активтар жјне банкілердіѕ пассивтары жјне аќшалар олардыѕ салымшыларына тґледі. Банкілердіѕ жалпы жоєалтулары 150 млрд долл. Болғаны көрсетілді.

Банкілердіѕ сақтық қарызы мына апаттары айыпкерлерден біреумен жылжымайтын мїлік баєашыларын маќўлдады. Қазіргі кезеѕ олардыѕ ќызметі мемлекетпен емес олардыѕ кјсіпшілік ўйымдарымен реттелді.

Сондыќтан, АЌШ конгресі заѕ шыєарды, ќайсыєа барлыќ штаттарды арнайы ґктем ќўрылымдарды міндетті жасау, жылжымайтын мїлікке баєалау реттеуші. Оларєа баєашыларды тестілеу ќўќыќ пайдалануына берді (емтихандарды ќабылдау), сол штатта баєашы атаќ лайыќты, баєашылардыѕ міндетті білімімен стандарттарды ќондыру. Наќ бўлар ќўрылымныѕ баєалау ќызметке лицензияны жјне лайыќты ережелердіѕ бўзуыныѕ артынан ќўќыќ аныќталєандардыѕ јрбір штатта лицензия бґлек баєашыларыныѕ айырайыќ. Штаттардыѕ ґктем ќўрылымдарыныѕ лицензиялауына ќосу, ќайсыларды шенеуніктерді бос емес, ал кјсіпќойлар - баєашылар емес, ертіп јкелді тек кґрінуге жете білмейтін баєашылардыѕ бар болушы штаттыќ лицензиялар немесе сертификаттар молынан болды. Тек ќана жылжымайтын мїлікке табыс јкелуші лицензия ќўќыќ баєалауды ґткізейік, сонымен ќатар ќўн айќын шегіне дейін объектілердіѕ баєалауын рўќсат етті. Сертификат барысы (мысалы, басты) жылжымайтын мїлігі баєалауды рўќсат етті (шек ќою).

Соѕєы АЌШтағы тјжірибе даєдарысты туғызды, не баєашылардыѕ лицензиялауы тїр сияќты мемлекеттік жґнге салудыѕ жылжымайтын мїлік нарығы даєдарысы ескертуінде шамасыз.

3. АҚШ-та жоғары білімді мекемелердің аккредиттеуі

Құрама штаттарда білім Федералды министірліктері немесе басќа орталыќ органдар болмайды еѕ жаќсы білім мекемелерініѕ їстінде ўлттыќ баќылауды жїзеге асыратын жјне ќызмет лицензиялауын реттеу тїрінде ќолданушы деп қарастырады. Әйткенмен, білім мәселелерімен байланысты мамандандырылєан ўлттыќ орган бар - АЌШ білім Федералды департаменті.

АЌШ білім федералды департаменті (U.S.Department of Education) білім алатын мекемелер немесе баєдарламаларды аккредиттемейді. Біраќ білім департаменті бастығына сјйкестікте мынадау бўйрыќ берілген федералды заѕ ўлттыќ мойындалған агенттіктердіѕ тізімі жариялау аккредиттеуді жїзеге асыру.

АЌШ білім алатын мекемелерініѕ аккредиттеу маќсаты – жоғрғы оқу орындарының беретін білімі талапқа сай сапа деңгейіне сәйкес келетіндігіне кепілдеме беру. Аккредиттеу процесіне агенттіктіѕ аккредиттеумен айналысатын үкіметтер сияќты дјл осылай жјне їкімет емес ўйымдар ќатыстырылады.

Агенттіктіѕ аккредиттеумен белгілерді қоятын жјне білім мекемесін бағалау осы белгілерге сәйкес келетіндігін анықтайтын аймаќтыќ немесе ўлттыќ масштабтыѕ тјуелсіз ќауымдастығы.

АЌШта білім сапасы жоєары дјрежеде екендігіне кепіл болу їшін аккредиттеу білім мекемелерінің және бағдарламаларын үкіметті емес бағалауында жүргізетін негізде жүзеге асады. Сондай жағдай сол уақыттағы жоғары оқу орындарының жүйесіне басқа білім жүйесіне қиянатшыл тез даму әрекетіне қарсы әрекет ретінде 19 ғасыр аяғында 20 ғасыр басында құрылды. Ол шыныменде сәйкес сапа деңгейінде жұмыс жасайтындығын дәлелдеу үшін аймақтық немесе ўлттыќ деңгейдегі жеке білім қауымдастықтары білім бағдарламасының сапасын суреттейтін және білім алатын мекеме немесе баєдарламаларды бағалау үшін процедураларды дамытатын шарт қолдады.

Аккредиттеумен айналысатын көптеген мамандандырылєан агенттіктер аккредиттеу бойынша аймақтық комиссияның біреуімен аккредиттелген жоғары білім орындарының құрамасына кіретін бөлімше қарастырады. Біраќ ккредиттеумен айналысатын бірсыпыра агенттіктер сонымен қатар еѕ жаќсы білім мамандандырылєан мектептер, арнайы немесе жоғары оқу орындарының мекемелерін аккредиттейді. Мұндай жағдайда аккредиттеу бойынша арнайы агенттіктер сонымен қатар аккредиттеу бойынша институционалды агенттік ретінде жұмыс жасауы мүмкін.

АҚШ-тағы аккредиттеу кәсіпкерлік дипломдалған мамандарды жұмысқа алуына кепілдік бермеуіне принципшіл. Дипломдалєан мамандарды жўмысқа ќабылдау жұмыс беруші мекеменің немесе кәсіпкердің құқының шексіздігі болып саналады.

Аккредиттеу бойынша аймаќтыќ агенттіктерден басќа, АЌШта осы сферада қызметті координациялайтын үкіметтік емес агенттік жұмыс жасайды - CHEA. Қазіргі уақытта ол үкіметтік емес секторында жеке мойындайтын заңды тұлға болып есептеледі.

Еѕ жаќсы білім мекемелерініѕ кґпшілігін федералды ќаржыландыру алу мїмкіншілігін ие болатын, аккредитивті тек ќана саќтай немесе акредиттеуге дейінгі статус моындаған агенттіктерден біреуімен єана аккредиттелінеді.

Аккредиттеу білім беру мекемелеріне 1965 жылғы жоғары білім туралы заңы негізінде білім департаменті басқаратын федералды студентті қаржылық көмек көрсету бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді.

4. ЕО-да техникалық реттеудің жүесін құру

Техникалық талаптар, бақылау және сертификаттау процедураларының қатынасында келісу саясатын жүргізудің мақсаты бірыңғай ішкі нарық Еуропалық одақ (ЕО) туғызу.

Тауарлардыѕ азат айналдыру ќамтамасыз етуі баланс жасауға арналєан ЕО бірыѕєай ішкі нарықта кепілдікпен «жоєары дјреженіѕ денсаулыќ кїзеттері, ќауіпсіздік ќамтамасыз етуініѕ жјне ќоршаєан орта ќорєаныштары, сонымен ќатар тўтынушы назарларыныѕ ќорєаныштары» жүргізу. Сондықтан ЕО сәйкестік бағалау облысында мынадай саясат өндірді, ол кейіннен мынадай атауға ие болды «глобалды әдіс».

«Глобальды әдістің» негізгі маќсаты сәйкестік бағалау жүйесінің мөлдірлігін қамтамасыз ету. Осыған жетудің негізгі әдістерінің бірі болып тиімді тексеруге болатын оларға сенім деңгейін және бағалау сәйкестігін жүргізетін компетентті органдардың кепілдемесі. Ал ол өз алдына өзара мойындау және шешімдерді қабылдау (байқаулар протоколдарын, сертификаттар және т.б.) сәйкестік бағалауы бойынша мекемелер қызметі.

Сондыќтан “глобальды әдіс” сјйкестік баєалаулары ґткізумен органдардыѕ таєайындау объективті белгілерініѕ аныќтамасында ќўрылып жатыр.

Өѕдеушілерді саясатшылар “глобальды әдіс” ќалай сјйкестік баєалауымен органды аныќтап жатыр “глобальды әдіс”, ќай аккредиттеумен органдар мына ќызметпен байланысты барлыќ жабылу, баќылаудыѕ, сынаулар жјне - лабораторияныѕ, сонымен ќатар органдар сертификаттауымен байланысты. Органдар сјйкестік баєалауымен, белгіленгендер ЕО нўсќауларына сјйкес негізде “глобальды әдіс” “нотифициялық органдар” ретінде белгілі.

Нўсќау ќондырып жатыр, не ќолданылєан орган аккредиттеу схемасы осы уаќытќа дейін сјйкестік баєалауымен белгілердіѕ негізінде, ўстаушылардыѕ еуропалыќ EN стандарттарда 45000 сериясымен міндетті келмейді, біраќ јйткенмен, “глобальды әдісте” кґрсету аныќ ой баќыланып отырып жатыр не ол тјуелсіздік көрсетілім їшін артыќ кґрінетін, јділдіѕ жјне органдардыѕ жете білушілігініѕ сјйкестік баєалауы.

Біраќ аккредиттеу ерікті негізде алєашќы рет енгізілген болатын, “глобальды әдісте” заѕ шыєаратын тјжірибеде оныѕ маѕыздылығы жјне ќажеттілігі сілтемелінген. Қазіргі уақытта “глобальды әдіс” негізінде өндірілген 20-дан астам деректер бар. Олар өндіріс өнімдеріне кең спектрына таралған. Еуропалық комиссия Көпжақты келісім аккредиттеу облысындағы Еуропалық одақтың (European Cooperation for Accreditation) арнайы ұйымымен құрылған жұмысын қолдады. Оныѕ таєайындауы,- байќау протоколдарыныѕ сјйкестік баєалаулары, ґнімге сертификаттардыѕ жјне т.б. нјтижелердіѕ ґзара мойындауына жаєдай жасау, аккредитивті органдармен берілетіндердіѕ сјйкестігін баєалау. Ол жалпы басќаратын нўсќаулар көмеген жїзеге асып жатыр.

Өткізілген талдау ќўру тјжірибелілері техникалыќ жґнге салу жїйелері ЕО елдерінде тјуекелдердіѕ баєалау негізінде бїтінде тјуекелдердіѕ баєалау жїйелерініѕ ќўру келесі маќсаттары аныќтауды рўќсат етті:

• Арналєан тјуекел шекті мїмкін маєыналарыныѕ ґѕдіруі;

• Кґрсетілген маєыналардыѕ баќылау јдістерініѕ аныќтамасы;

• Өнімде тјуекел маєыналарыныѕ тґмендеу јдістерініѕ аныќтамасы жјне мемлекеттік жґнге салу јдістерініѕ таѕдау.

Көрсетілген мақсаттар өзара байланысќан және өз алдына келесі суретте көрсетілген итерациондыќ процесті сипаттайды.

Келесі екі негізгі элементті қамтитын айтылған жүйе келесі түрде көрсетілуі мүмкін:

- мүшелер (мекемелер);

- стандарттар мен ережелер (техникалық уақыт тәртібі). Жалпы көрсетілген жүйе екі деңгейден құрылған:

1) ўлттыќ їстінде (ЕО) – ЕО үшін жалпы ережелер мен стандарттар анықталады және ўлттыќ їстінде јдістемелік институттарды іс жүргізеді;

2) ұлттық – ќайсыда ўлттыќ ережелер жјне стандарттар бекітіліп жатыр, сонымен ќатар ўлттыќ јдістемелік институттар жјне эксперттік институттарды іс істеп жатыр.

Сонымен қатар әр деңгей және берілген жүйенің субъектісі процедураларды қолдану негізінде және тәуекелдерді бағалау әдісінде құрылатындығын айтып кету қажет.

Ұлттыќ їстінде јдістемелік жјне эксперттік институт їлгісімен стандарттаумен (CEN) еуропалыќ комитет мысал бола алады.

CEN ұлттық мүшелері болып:

Австрия (ON), Бельгия (IBN/BIN), Великобритания (BSI), Германия (DIN), Греция (ELOT), Дания (DS), Ирландия (NSAI), Исландия (STRI), Испания (AENOR), Италия (UNI), Люксембург (SEE), Мальта (MSA), Нидерланды (NNI), НАРВегия (NSF), Португалия (IPQ), Финляндия (SFS), Франция (AFNOR), Чехия (CSNI), Швейцария (SNV), Швеция (SIS) - барлығы 20 мүше.

Эксперттік институттардыѕ ќызмет ўлттыќ жїйелерініѕ ќўруы сайып келгенде, бўл жаєынан алєанда ерекшелеуді болады бїтінде бірнеше жаќын келуі.

Процедураларды ел ерекшелігініѕ тјуелділігінде ажыратылады. Жиі, біреу елдіѕ ґнім їлгісініѕ тјуелділікте сјйкестік баєалауына арналєан сертификация лезде бірнеше процедура жјне ґндірістер бір уаќытта ќолданылып жатыр. Мысалы, европалыќ одаќ телекоммуникациялыќ жабдыќтау, ќосылып жатыр жалпы пайдалану телефондыќ жиілері, сертификатталады жетілген басќа жаќын келу ќолдануымен, немен автономиялыќ сертификаттау ґткізуі жанында (терминалдыны) жабдыќтаудыѕ тапсырумен тап осылардыѕ (сондайды, радиотаратќыштар сияќты жјне т.б.) жјне ґткізуде электр-магниттік сыйысушылыќ баєалаулары:

Бірінші әдіс – сертификаттау бойынша ұлттық регулятивтік органмен жүргізілетін сәйкестік бағалауы, екіншісі – сертификаттау органымен анықтайтын лабораториясымен жүргізілетін сәйкестік бағалауы, үшіншісі – сәйкестік туралы декларация.

Сурет 2. ЕО-да техникалық реттеудің жүйесі